Kitap Yorumu: Əfqan Əsgərov – Bəy İnal (Dede Korkut İzinde Tarihi Azerbaycan Romanı)

Cavanşir Gadimov

25 Mar, 2026

Kitap Yorumu: Əfqan Əsgərov – Bəy İnal (Dede Korkut İzinde Tarihi Azerbaycan Romanı)

Azerbaycanlı yazar Əfqan Əsgərov’un Bəy İnal adlı tarihi romanı, 4. yüzyılın başlarında, bugün Azerbaycan olarak bildiğimiz topraklarda geçiyor. Eserin arka planında, bölgedeki Türk boylarının – özellikle de Türk Terekeme topluluğunun – Kafkas Albanya Devleti, Ermeni Çarlığı ve İran İmparatorluğu arasındaki karmaşık ilişkiler ve tarihsel olaylar yer alıyor. Ancak romanın asıl odağı, göçebe bir Terekeme boyunun “Dede Korkut’un toprağı” olarak nitelendirdikleri Azerbaycan’a gelişi ve bu Terekeme sancağının cesur evladı Bey İnal’dır.

Roman, Azerbaycan tarihinin zengin dokusunda vatan sevgisi, Türk dilinin evrenselliği, Türk boylarının kadim geçmişi ve yiğitlik gibi temaları işliyor. Elbette bu destansı anlatıya eşlik eden birkaç aşk hikâyesi de romana ayrı bir tat katıyor.

Bey İnal’ı okurken sanki Dede Korkut Kitabı’nı okuyormuşum gibi bir hisse kapıldım. Kullanılan dilin sadeliği, akıcılığı ve anlatımdaki epik hava beni doğrudan Oğuz’un kadim destan geleneğine götürdü. Yazarın Türk diline, Türk halklarına yaptığı vurgu ise eserin her satırında hissedilen güçlü bir Türklük sevgisini açıkça yansıtıyor.

Bakınız: Kitab-ı Dede Korkut (Kitap özeti)

Əfqan – Bəy İnal (Tarihi Azerbaycan Romanı) Konusu

Bey İnal romanının konusu, göçebe bir Terekeme topluluğunun Azerbaycan topraklarına gelmesi ile başlıyor. Bu Terekeme Türk topluluğunun başında Uğur Baba var. Bundan dolayı da bu topluluğa Uğur Sancağı da deniliyor. Onun oğlu Bey İnal ise bu sancağın yiğitlerinin lideri. Yani bir anlamda bu topluluğun ordu komutanı. Çünkü büyük sürülerle göç eden bu Türk topluluğu bir dizi tehlike ile karşılaşır ki kendisini koruyacak askeri güce de sahip.

Bu Terekeme grubunun Azerbaycan’a gelmesinin başlıca sebebi bu toprakları Dede Korkut’un vatanı olarak görmeleri. Zaten ilk geldiklerinde de çok az kişinin bildiği Dede Korkut’un mezarını ziyaret ederler. Roman, göçebe bir Türk topluluğunun hikayesi ile başlar. Ancak daha sonra daha geniş bir planda geldikleri topraklardaki siyasi duruma odaklanır.

Romanın geçtiği 4. yüzyılın başlarındaki dönemde Azerbaycan’da Albanya isimli bir devlet var. Romanda bu devlet Alpan devleti ya da Alpan Çarlığı olarak geçiyor. Romandaki bir karakter, Alpan isminin “Alp” yani güçlü, büyük anlamına geldiğini ve Alpan sözcüğünün de güçlü, dev insanların toprağı manasını taşıdığını ifade ediyor.

Hazar Denizi’ne ise romanda Özer denizi olarak geçiyor. Buradaki başka bir Türk halkı olan Özerlerden geldiği ifade ediliyor. Özer kelimesi ise öz yani kendi, yani sadece kendilerini er sayanlar anlamına geliyor romana göre. Zaten Alpan çarlığı da Türk halklarının da yoğun yaşadığı ama etnik olarak farklı milletlerin olduğu bir ülke.

Romanın odağındaki Kafkas Albanya (Alpan) devletinin batısında ise Ermenistan devleti var. Onun ötesinde ise Roma. Güneyde ise İran devletini görüyoruz. Tabii buradaki iki büyük güç İran ve Roma. Arada kalan Ermenistan, İber ve Alpan devletleri ise bu iki devin etkisi altında. Alpan çarlığı da İran’a bağlı bir devlet. Söz konusu dönemdeki devlet ve topluluklar şöyle: Alpan, İber, Terekeme, Özer, Abhaz, Fars, Yunan, Hun.

Bunların ötesinde roman bir de Bey İnal’a odaklanıyor. Romanın ana karakteri. Bir yandan yaşadığı Alpan ülkesini düşmanlara karşı koruyor. Alpan devletinin başkenti Berde ve Gebele şehirlerindeki savaşları görüyoruz. Ayrıca Romalılarla savaşıyor. Hunları saldırılarını durduruyor. Birçok savaşa öncülük ediyor. Diğer yandan ise Alpan Çarı Urner’in kız kardeşi Beyim Çiçek’e aşık olur. Bir tarafta devletler arası siyaset, bir tarafta savaşlar, bir tarafta Bey İnal’ın yiğitliği, Terekeme sancağının yaşamı, bunlara ek olarak da bir aşk hikayesi var.

Romanda Türk diline vurgu: Tüm halklar Türkçe konuşuyor

Yazar bir Türk topluluğu olan Terekemelere odaklanıyor. Terekemeler ise Oğuz Türklerinin bir kolu. Ancak Azerbaycan topraklarındaki diğer Türk topluluklarının da adı sık sık geçiyor. Ayrıca romanda Azerbaycan topraklarına çok farklı etnik kimlikler olmasına rağmen hepsinin Türk dilinde yani Terekeme dilinde konuştuğu vurgulanıyor. Bölge halkının niye hepsinin ortak dil olarak Türkçeyi tercih etmesi ise şöyle açıklanıyor:

“– Tərəkəmələrin türük dili olmasaydı, bu camaat bir-birini necə başa düşərdi? Hərə bir dərədən gəlib. Yaxşı ki, bu dil var. Bir də, buralar Nuh peyğəmbərdən də qabaq tərəkəmə oylağıdır. Özərlər də, qara, göy hunlar da, sabirlər də, saklablar da, kuşanlar da, qıpçaqlar da, çöllülər də türük dilində danışırlar.
– Bəs, sən hansı kökdənsən?
Dərzi şəhərin üstündən qaralan dağlara tərəf döndü:
– Əslim... bax, o qarlı dağı görürsən? Düz onun belində doğulmuşam. Ancaq gəl ki, bir kənd o biri kəndi anlamır, qapıbir qonşu da olsaq dilayrıyıq. Ev ayrı — dil ayrı deyirik...
Nə qədər ki, dünya dar idi, hərə öz evində, öz ocağının başında oturub, öz odunu, közünü eşirdi. Başqasının nə üzünü görürdün, nə də dilini eşidirdin. İndi karvan yolları dünyanı dilimləyib keçir. Adam daha çox görmək, daha çox eşitmək, bilmək istəyir. Siz tərəkəmələrin ulu babalarının ruhu tanrı yanında xoş olsun ki, bu dili yaradıblar. Çox asan öyrənilir. Çalıb-oxuduğumuz da elə tərəkəmə havalarıdı. Toylarımızda qara zurna çalınır, saz-qopuz çalınır.” (s. 50-51)

Benzer bir alıntı daha. Bu sefer o dönemin Bakü şehrinde (Bakuy olarak geçiyor romanda) yaşayan hakları da görüyoruz.

“– Tərəkəməsi də var, farsı da var, özəri də, hunu da, kuşanı da, alanı da, hindusu da. Bu Bakuy şəhərində hər millətdən adam yaşayır.
– Bəs, hamı türük dilində danışır?
– Çünki türük dili buranın dədə-baba dilidi. O gün bir Çin taciri də türük dilində danışırdı. Dedi ki, gündoğardan günbatara qədər hamı bir-birini türük dilində anlayır. Mən özüm də elə tərəkəməyəm, qardaş. Kökümüz Qorqud dədədən başlayıb. Atam deyərdi ki, Qorqud dədə bütün dədələrin dədəsidir. Üç yüz il yaşayıb. Öləndə vəsiyyət eləyib ki, elini, dilini, belini qoru.” (s. 81)

Romandaki siyasi atmosfer

Romanda bir tarafta İran devleti var, diğer tarafta ise Romalılar. Arada ise Ermeniler, İberler, Alpan devletleri bu iki dönemin süper gücünün gölgesinde kendi devletleri ile var olma mücadelesi veriyor. Ancak yazar özellikle burada zaman zaman Ermeni devleti ve çarlarına odaklanıyor. Onların komşularının topraklarına göz dikmesine vurgu yapıyor. İran Şahı Şahpur Ermenilerle ilgili bir olayı şöyle anlatıyor:

“Böyük Dara aldığı yerlərdə şəhərlər tikir, yollar salırdı. Makedoniyalı İsgəndər Üçüncü Daranı məğlub etdikdən sonra Kayan səltənətinin tacı sayılan Təxti-Cəmşidi vəhşicəsinə dağıtdı, on iki min öküz dərisinə yazılmış müqəddəs «Avesta» kitabını yandırdı. İranı düz beş yüz il geri saldı. Ölkə o qədər zəif düşdü ki, həmişə qoltuq altında dolanan Ermənistan çarlığı da «Böyük erməni imperiyası» iddiasında oldu. Parfiya Arşakilərinin zəifliyindən istifadə edən İkinci Tiqran hunlardan, alanlardan, saklardan tutduğu muzdlu qoşunun zoruna sənin vətənini – Alpan ölkəsini tapdaq elədi, Özər dənizinin sahilinə çıxdı. Sənin ulu babalarına qan uddurdu.
Şah Şahpur sözünün təsirini yoxlayırmış kimi ara verib, yerindən qalxdı və ağır-ağır gəzinməyə başladı.
Çar Urnər İkinci Tiqranın Ermənistan torpaqlarını birləşdirmək adı ilə Alpan ölkəsinin Artasak adlanan Kiçik Qafqaz dağlarını və Kür-Araz boyunca uzanan aran hissəsini tutduğundan xəbərdar idi. Bu, erməni-alpan münasibətində yeganə hadisə idi ki, qonşu qonşuya qəsd etmişdi. Həm də bu hökmranlıq uzun çəkməmişdi. Sonra romalılar Tiqranakerti tutub yandırmış, İkinci Tiqran sağ ola-ola Ermənistan təzədən vassal vəziyyətinə düşmüş, Alpan qoşunları isə öz doğma torpaqlarını işğalçılardan təmizləmişdi. Sonra bir də buna oxşar hadisə baş verməmişdi.” (s. 106-107)

Başka bir alıntıda ise Ermenilerin büyük Ermenistan hayali ile yaptığı işgalleri görüyoruz. Ancak bu hayalleri kısa sürede suya düşmüş. Bir de dikkatimi çeken ve buraya eklemek istediğim bu alıntıya bakalım.

“– Böyük Ermənistan yaratmış çar İkinci Tiqran kimi, – deyə Pisak atasının sözünə əlavə etdi.
– Yox, İkinci Tiqran böyük sərkərdə olsa da, siyasətdə elə sən havada adam olub. O, qarmaqarışıqlıqdan istifadə edib, İranın və Bizansın zəif düşən vaxtında dinc qonşu xalqların torpaqlarını tutmaqla Böyük Ermənistan yaratmayıb, öz xalqının başına böyük bəla açıb. Necə oldu o böyük imperiya?... Bəlkə yüz il yaşadı? Bəlkə iki yüz il yaşadı?... Yox! Yox! Cəmi 36 il! Qoşunu dənizdən dənizə çatan günün ertəsi Böyük Ermənistan Roma sərkərdəsinin bir zərbəsi ilə dağılıb əvvəlkindən də kiçik oldu. İkinci Tiqran özü vassallığı qəbul etdi. O qədər igidi qırdırmaqla Tiqranın qazancı nə oldu?” (s. 139)

Bu anlatılanlar asırlar sonra sanki 20. yüzyılın sonlarında tekrar etmiş. Ermenistan büyük devlet kurma hayalleri ile hala komşularından toprak iddiasında bulunuyor. Ancak kendi küçük devletleri hala büyük güçlerin gölgesinde can çekişmeye devam ediyor. Romanda Ermenistan Çarı Tiridat, oğluna böyle bir tavsiyede bulunuyor. Sanki Azerbaycanlı yazar da bu romanı ile şimdiki Ermeni liderlere ve yöneticilerine bir mesaj veriyor.

“Mən olmayanda bu taxt-tacın sahibi sənsən. Bir sözüm qulağında sırğa olsun: dostunu, düşmənini tanı. Çalış zəhmət adamları ilə dost ol. Bu qudurğan nəhvadarların bir çoxu yenə qan-qan deyir, qonşularla dinc dolanmaq istəmir. Alpan və İber torpaqlarına göz dikiblər, böyük Ermənistan eşqinə düşüblər. Gərək ağlını çaşasan, kor olasan, başını itirəsən, dünyanın ən səfeh, ən eybəcər məxluqu olasan ki, başqa milləti özündən əskik biləsən. Vəhşi heyvan kimi «bu torpaq mənim olmalıdı» — deyib el-gün qonşusunun üstünə hücum çəkəsən. Belə millət qoçuları milləti təzə qırğına, ölkəni uçuruma apara bilər. Belə yekəbaş nəhvadarlara meydan vermə. Çünki qonşuya «can» deyən «can» eşidər, «qan» deyən isə qana düşər. Qonşu ən qayım arxadır. Arxası möhkəm olana heç yağı yaxın düşə bilməz.” (s. 214)

Sonuç olarak bu tarihi romanın benim için hem keyifli hem de bilgilendirici bir okuma olduğunu rahatlıkla söyleyebilirim. Eser, okuru doğrudan 4. yüzyıl Azerbaycan topraklarına götürüyor; dönemin siyasi ve toplumsal yapısını hafızalardan silinmeyecek bir netlikle gözler önüne seriyor. Bunun ötesinde, Türk halklarının bu toprakların kadim sakinleri olduğu gerçeğini güçlü bir şekilde vurguluyor. Romanda ayrıca Ermenilerin tarih boyunca sürdürdüğü toprak iddialarının ne kadar eskiye dayandığı da çarpıcı bir biçimde ortaya konuyor. Tüm bunlara ek olarak, eski Türk gelenek ve göreneklerini anlatmasıyla okuru adeta Dede Korkut dönemine yolculuğa çıkarıyor ve son derece değerli bilgiler sunuyor.