3 Temmuz 2021

Kitap yorumu: Yusif Semedoğlu – Katliam Günü

Kitap yorumu: Yusif Semedoğlu – Katliam Günü - Qətl günü - Konusu


Azerbaycanlı yazar Yusif Semedoğlu’nun (Yusif Səmədoğlu) Katliam Günü (Qətl günü) tarihi psikolojik romanı, Azerbaycan edebiyatı için bir dönüm noktası olarak kabul ediliyor. İlk defa 1987 yılında yayımlanan bu eser, Azerbaycan edebiyatının en iyi romanları arasında yer alıyor.

Romanın birbirine paralel üç anlatımı var. Farklı dönemlerde geçen olayları anlatsa da hepsinin ortak bir yönü var o da insanların sürekli birbirlerini katletme dürtüsü. Zaten romanın adından da anlaşıldığı gibi bir katliamı anlatıyor. Ancak bir değil birden fazla ve birbiri ile bağlantılı katliam günlerini anlatıyor. 

“Qətl günü” kitap yorumu

Katliam Günü (Qətl günü) tarihi bir olayla anlatıma başlıyor. İsmi verilmeyen bir hükümdar, yine ismi bilinmeyen bir kaleyi kuşatmaya almıştır. Daha sonra bu geçmiş olaylardan günümüze bir sıçrama var. Modern dönemde bazı karakterleri anlatıyor bize yazar. Daha sonra zaman zaman Sovyetler Birliği’nin erken dönemi Azerbaycan’ına da götürüyor okuru. Sonuç olarak üç farklı dönemden farklı olaylar var.

Başlangıçta böyle farklı dönemlerin anlatılması okurun kafasını karıştırabilir. Böyle anlatımdan dolayı ben de bu kitabın roman değil farklı hikâyelerin bir derlemesi olduğunu düşünmüştüm. Bir ara bundan dolayı romanı anlamayarak bırakmayı bile aklıma getirmiştim. Ancak bir süre sonra roman kendisini okura açıyor ve bu olayların hepsinin birbiri ile bağlantılı olduğunu görüyoruz. 

Aslında sadece bağlantı değil bu. Bu birbirinden farklı gibi görünen ve farklı dönemlere ait hikâyeler aslında ustaca ve zekice yapılmış bir anlatım ve kurgunun bir parçası. Bir kere bu kurguyu okur anladı mı o zaman çok ilgi çekici ve akıcı bir okumaya dönüşüyor. 

Yusif Semedoğlu – Katliam Günü – Konusu

Roman üç farklı dönemdeki olayları anlatıyor. Başlar başlamaz bir padişahın bir kaleyi kuşatmasını anlatıyor roman. Kitap üzerine yazılan yorumlarda bu olayın Azerbaycan’ın Kaçarlar tarafından işgali olduğu ifade ediliyor. Böylece bahsedilen hükümdar da Ağa Mehemmed Şah Kaçar (Qacar) oluyor.

Söz konusu hükümdar, almak için geldiği kaleyi ele geçirmek için her şeyi yapacak birisi. Buna çevre halkları kılıçtan geçirmek de dahil. Kitabın başındaki katliamlardan birisi bu.

Roman başlarken yazar ormandaki bir kurdu (canavar) anlatarak başlıyor. Bu kaleyi almak için gelen orduya, durumlarına ve padişahları ile olan ilişkisine bakarak şu dikkat çeken gözlemde ve yorumda bulunuyor:

“Canavara nə laçımdı ki?.. Həftədə bircə kərə qarın dolusu yemək və can rahatlığı. Qarın ac olanda can rahatlığı da olmur. Bu sarıdan ikiayaqlıların baxtı gətirib: ac olanda bir-birilərinə şirin nağıllar danışırlar. Ələlxüsus, onların padşahları — arıq, çəlimsiz, gözlərindən əqrəb kini yağan, dişləri çürümüş kişi zərli-naxışlı xələtinə bürünüb çadırından çıxanda ac sərbaçlarına elə gözəl-gözəl və şirin sözlər deyir ki! Səbir edin, qarnımız ac olsa da, başımız üzərində Allah var, əməllərimiz haqdır, bu son mərhələni də keçək, yeməyiniz o qədər bol olacaq ki, o qədər yeyəcəksiniz ki, lap kişilikdən düşənə qədər. Ətiniz bol olacaq, libaslarınız zərli- baftalı, dünyanın ən gözəl qadınlarını ayaqlarınız altına atacam!.. Doğrudan, bu ikiayaqlılarda sehrli bir hikmət var: Şirin söz eşidəndə qarınları doyur, daha aclıqdan şikayət eləmirlər. Bir yerə yığışıb, padşahlarını dövrəyə alıb qışqırırlar: eşq olsun, eşq olsun! Sonra diz üstə çöküb gözəgörünməzə yalvarırlar: xudaya, sən bizim ömrümüzdən kəsib hökmdarın ömrünə cala!..” (s. 12-13)

Daha sonra yazar modern döneme gidiyor ve ismini bilmediğimiz ve sadece “hasta” olarak adlandırılan bir adam ile ilgili olayları anlatıyor. Tabii zaman zaman da 1937 yılında Sovyetler Birliği döneminde halka ve özellikle de entelektüel kesime yapılan baskılar ve katliamlar var. Buna ilave olarak 1937 yılındaki katliamlara katılan, Bolşevik yöneticilerin talimatları ile insan öldüren Zülfüqar isimli bir ihtiyarın ölümü de anlatılıyor. Aşağıdaki paragraf da Sovyetler Birliği döneminde yaşanan bazı olaylara ışık tutuyor. Özellikle de Bolşeviklerin din ile ilişkisine.

“...Burda, Kürün sahilindəki bu qədim kənddə növbəti hüzr mərasimi belə başladı. Moşunu poçta göndərdilər ki, tez rayon mərkəzinə çəng vurub bu xəbəri məsul yoldaşlara çatdırsın. Zarafat deyil, bu mahalın, bu obanın köhnə bolşeviklərindən biri, bəlkə də lap axırıncısı rəhmətə getmişdi və bunu mütləq lazımi yoldaşlar bilməliydilər. Salatının təkidilə tatar Temir qonşuluqdakı şiə kəndinə — molla dalınca getdi: Mahmudla belə məsləhətləşdilər ki, mollanı, gələn-gedən görməsin deyə aşağı otaqların birində əyləşdirsinlər, yavaşca Quranını, yasinini oxusun. Çünki Zülfüqar kişi köhnə bolşevik olsa da, cavanlıqda ətrafdakı məscidlərin bağlanmasında ad çıxarsa da, həmişə sözünün əvvəli də Allah olmuşdu, sonu da.” (s. 49)

Benzer kitap önerisi: İsmayıl Şıhlı – Deli Kür

Sovyet sansürü, yazarlara olan baskılar ve 1937 Stalin repressiyası

Kitap yorumu: Yusif Semedoğlu – Katliam Günü - Qətl günü - Konusu

1937 yılında Azerbaycan’da Stalin “repressiyası” döneminde birçok şair, yazar, düşünür ve entelektüel sudan bahanelerle katledilmişti. Bu roman da bu olaylara atıf yaparak Sadi efendi (Sədi əfəndi) isimli bir karakteri bize tanıtıyor.

Yazar genel olarak bir yandan iyi diğer yanda ise kötü karakterler üzerine kurmuş anlatımını. Mesela Sadi efendi iyi, onun karşısında yazdıklarından dolayı ona baskı yapan Kerimli ve Salahov gibi karakterler de kötü karakterler olarak karşımıza çıkıyor. Bu bahsettiğimiz kötü karakterler Sovyet döneminin öcüleri olarak da adlandırılabilirler. Yıllarca insanları ölüme göndererek onların kemikleri üzerinde yükselerek refah içinde yaşam sürdüler bu tür insanlar. Zaten romanın üçüncü döneminde de bunların hala yaşadığını, üst düzey görevlerde olduklarını, çeşitli toplantılara katılarak güzel yaşadıklarını görüyoruz. 

Yazar Sadi efendi de yazdığı bir romanı Kerimli’ye götürür. Çünkü ondan onay almadan kitap basılamaz. Sovyet sansürünü görüyoruz burada. Sonra yazdıklarından dolayı Salahov isimli biri onu sorguya çekiyor. Salahov’un tam olarak kim olduğu söylenmese de insanların korkulu rüyası olan bir Sovyet emniyet gücü görevlisi olduğunu söyleyebiliriz.

Said efendi de Salahov ile yaptığı görüşmeyi günlüğünde şöyle anlatıyor:

“İkinci stəkana keçəndə, Salahov lap əvvəl mənim sonuncu romanımdan başladı və mən başa düşdüm ki, o mənim yazdığım yazını oxuyub, özü də diqqətlə oxuyub və heç şübhəsiz, bu yazını ona oxumağa Muxtar Kərimli verib. Ondan savayı bu yazını Salahova heç kəs verə bilməzdi. Çünki mən yazının üzünü hələ heç makinadan təzə əlifba ilə çıxartdırmamışdım, xeyli çəhmət çəkib, yuxusuz gecələr keçirib əski əlifba ilə, Kömür meydanında bir cuhuddan qızıl qiymətinə aldığım ağappaq kağıçlara köçürmüşdüm və çap eləmək məqsədilə vermişdim Kərimliyə oxumağa. Çünki təzə qaydaya görə, bundan sonra kim vazdığını çap elətdirmək istəyirsə, gərək əvvəl-əvvəl verəydi şeytanlar padşahı Muxtar Kərimliyə, o oxuyaydı və nəhayətdə o, imza atandan sonra, aparıb verəydi naşirə və mühərrirə. Nə isə, dəxi üstünü vurmadım, yəni Salahovdan soruşmadım ki, a kişi, Kərimli mənim əsərimi oxumağa sənə niyə verib və verəndə də görəsən nə məqsəd güdüb. Çünki mənim bu əsərimdə nə bolşevik vardı, nə müsavat, nə də anarxıçı. Ürəyimi yandıran, məmləkətin uzaq keçmişindən bəhs edən bir tarixi əhvalatdı ki, qələmə almışdım.” (s. 116-117)

 Kitap incelemesi: Kurban Said – Ali ve Nino

Gerçekçilik ile mistik öğeler bir arada

Yusif Semedoğlu içinde gizemli ve mistik öğelerin realizmle bir arada olduğu bir roman kaleme almış. Mesela, romanın anlattığı tüm katliamlarda “Baba Kaha” isimli bir dağ ve buradaki mağaraya bir gönderme var. Ölüler Baba Kaha’ya yürür.

Buna ilave olarak bazı karakterlerin ölümü de yine mistik öğeler eşliğinde yaşanıyor. Mesela, Zülfüqar ölmeden önce Bolşevik yetkilinin emri ile öldürdüğü adamı görmeye başlar. Yine bazı karakterler de nereden geldiği bilinmeyen, konuşan ve çok aklı selim tavsiyeler veren bir fare ile oturup yemek yer ve konuşurlar.

Romandan bir alıntı

“Hökmdar güldü, sonra səsini ucaldıb, üzünü sərkərdə sərbazlara tutdu. — Mənim igid balalarım!.. Bilin və agah olun! Nə qədər ki, bəşər övladının qarnında qorxu ağrısı var, ürəyində şöhrət açarı, bir gündə yüz şair başı kəsilsə də, heç kəs və heç bir zaman hökmdarın üzünə ağ ola bilməz!” (s. 162)

Sonuç olarak romanın birbiri içine geçmiş, farklı dönemlerde geçse de aynı temayı işleyen olayları anlatan güzel bir kurgusu olduğunu söyleyebiliriz. 

Kitap yorumu: Yusif Semedoğlu – Katliam Günü - Qətl günü - Konusu


Yusif Semedoğlu (Yusif Səmədoğlu)

Qətl günü (Katliam Günü)

Seçilmiş əsərləri

Şərq-Qərb Yayınları

Bakü

2005

Sayfa 9-191 arası.


16 Haziran 2021

Kitap yorumu: İsmayıl Şıhlı – Deli Kür

Kitap yorumu: İsmayıl Şıhlı – Deli Kür


Azerbaycanlı yazar İsmayıl Şıhlı’nın (İsmayıl Şıxlı), Deli Kür (Dəli Kür) tarihi romanı, çağdaş klasiklerden kabul ediliyor. Roman bir yandan 19. yüzyılda Azerbaycan’da yaşanan olayları anlatırken, diğer yandan da sosyal ve kültürel yaşama odaklanıyor. 

Şıhlı, romanı 1957 yılında yazmaya başlamış ve 1967 yılında tamamlamıştı. 1969 yılında ise romanın film uyarlaması yapıldı. O zamandan bu yana çağdaş Azerbaycan edebiyatı klasikleri arasında yerini aldı ki okurdan ilgi görmeye devam eden önemli romanlardan biri.

İsmayıl Şıhlı – Deli Kür – Konusu

Romanda anlatılan olaylar Azerbaycan’ın Kura (Kür) nehri sahilindeki Göytepe köyünde geçiyor. Ana karakterin ismi Cahandar Ağa. Olaylar, Cahandar Ağa’nın Allahyar isimli birisinin karısını kaçırması ile başlıyor. Bu olay hem Cahandar Ağa’nın kendisinde hem de ailesinde bir dizi köklü değişikliğe yol açacak. Sonuç olarak karısı Zernigar, üzerine kuma getirilmesine karşı çıkacak ki büyük oğlu da annesinden yana olacak ve babası ile arası açılacak. 

Romanın bir kısmı bu aile ile ilgili yaşanan sosyal olaylara odaklanıyor. Aile içindeki çatışma, Cahandar Ağa’nın iki karısı ile ilişkisi, oğulları ile yaşananlar, kızının başına gelenler ve sair. Ayrıca zengin bir aile olarak nasıl bir yaşam sürdükleri de anlatılıyor. Roman ayrıca bu köydeki fakir ailelerin de yaşamlarına ışık tutuyor. Cahandar Ağa gibi varlıklı birinin büyük oğlu Şamhal, fakir bir ailenin kızı ile evlenir ki babasına göre bu kabul edilemez bir davranış.

İkinci olarak roman Azerbaycan’da 19. yüzyılda eğitimin nasıl olduğuna odaklanıyor. Burada Rusların getirdiği yeni tür ve pozitif bilimlere odaklanan eğitim ile mollaların verdiği skolastik eğitim arasında bir çatışma var. Mollalar, eğitimin önündeki başlıca engel olarak gösteriliyor. Bu yarı cahil molla karakterleri kendi çıkarları için eğitim almak isteyen insanları ve ailelerini kafir ilan etmekten çekinmiyorlar. 

Romanın işlediği başka bir konu ise Azerbaycan’da halkın Rusya İmparatorluğu hakimiyeti altında nasıl yaşadığı ile ilgilidir. Çar yönetiminin bu toprakların yeni hakimi olarak bazı keyfi uygulamalarla halkı ezmeye çalıştığını görüyoruz. Tabii, halk da buna karşı direniyor. Çar yöneticileri ise eli kılıçlı Kazak askerler ile halka baskıdan başka bir yol bilmiyor.

Benzer kitap önerisi: Kurban Said – Ali ve Nino

Romanda anlatılan bu olayların ayrıntılarına geçmeden önce kitaptaki başlıca karakterleri sıralayalım:

  • Cahandar Ağa – Romanın ana karakteri. Olaylar Cahandar Ağa’nın başka birisinin karısını kaçırması ile başlıyor.
  • Zernigar Hanım - Cahandar Ağa’nın birinci eşi. Üzerine kuma getirince araları açılır ki aileleri bölünür. 
  • Melek - Cahandar Ağa’nın bir nehir kenarında görüp hoşlandığı ve kaçırdığı kadın. Allahyar’ın eşi.
  • Şamhal – Cahandar Ağa’nın büyük oğlu. Melek gelince annesinden taraf olunca babası ile araları açılır.
  • Eşref – Cahandar Ağa’nın küçük ve Gori öğretmenler seminariyasında okuyan oğlu
  • Salatın – Cahandar Ağa’nın kızı
  • Şahnigar – Cahandar Ağa’nın dul kız kardeşi
  • Tapdık – Cahandar Ağa’nın sağ kolu ve hizmetçilerin başı
  • Allahverdi – Melek’in kocası
  • Ahmet – Postacı Ahmet, Öğretmen (Uçitel) Ahmet, eski bir St. Petersburg öğrencisi. Köyde çocuklara eğitim vererek Gori öğretmenler seminariyasına gitmelerine yardımcı oluyor. Kendisi ise “sakıncalı” kitapları okuduğu için St. Petersburg’ta üniversiteden kovuşmuştu.
  • Molla Sadık – Köydeki “mollahanada” öğrencilere eğitim veren köyün mollası. Pozitif bilimler ve yeni eğitim türünün önündeki engel olarak gösterilen kötü niyetli, hokkabaz bir karakter olarak tasvir ediliyor. 
  • Koca Dayı, oğlu Çerkez ve kızı Gülseren - Fakir bir aile. Şahmal, babası ile arası açılınca arkadaşı Çerkez’in kız kardeşini kaçırır ve kendisine eş yapar.

Azerbaycan’da bir köyde sosyo-kültürel yaşam

Bu tarihi roman, en başta 19. yüzyılda Azerbaycan’da bir köyde sosyo-kültürel yaşamın nasıl olduğunu anlatıyor. Köydeki hem Cahandar Ağa gibi varlıklı hem de Koca Dayı gibi fakir ailelerin durumuna dikkat çekiyor. 

Bu köydeki yaşam nasıl, insanlar ne ile geçiniyorlar, ne ekip biçiyorlar, hayvancılık nasıl, geçim kaynakları nasıl gibi soruların hepsine cevap veriyor diyebiliriz bu roman. Bunun dışında köydeki insanlar arasındaki ilişkilere de değiniyor. Evlilik, genç kız ve oğlanlar arasındaki ilişkiler, bir sorun olduğunda bunun nasıl çözüldüğü, köyün istişare toplantıları ve sair. 

Diğer yandan Cahandar Ağa’nın ailesi üzerinden aile içi ilişkiler de ele alınıyor. Cahandar Ağa, uzun yıllardır eşi olan Zernigar’ın üzerine kuma (Azerbaycan dilinde günü) getiriyor. Buna katlanamayan Zernigar ise oğlu Şamhal’dan kadını öldürmesini ister. Cahandar Ağa yetişmese bunu yapacaktı. Tabii bu olaydan sonra baba ile oğlun arası açılıyor ve Şamhal ayrı yaşamaya başlar. Böylece aile içindeki bölünme ve çatışmalara şahit oluyoruz.

Kitap incelemesi: Kitab-ı Dede Korkut

Kitap yorumu: İsmayıl Şıhlı – Deli Kür
Cahandar Ağa ve atı Kamer


Aslında Cahandar Ağa'nın yenir karısı Melek kötü bir karakter olarak tasvir edilmiyor. Çocuk yaşta yetim kalmış, istemeden kendinden büyük Allahyar ile evlendirilmiş ve kocası da sürekli ona kötü davranıyor. Aslında Allahyar, çocuğu olmamasından sürekli karılarını sorumlu tutuyor ve sık sık boşayarak yeniden evleniyor. Melek’in gelişi ise Cahandar Ağa’da bir dizi değişime yol açar. Kendisi bile buna şaşırıyor.

“O, qapını vurub bayıra çıxandan sonra Cahandar ağa özünə gəldi. Taxtın üstündə uzanıb mütəkkəyə dirsəkləndi. Mələyin son sözü onu yaman tutmuşdu. Cibindən gümüş qutusunu çıxardıb, papiros eşmək istədi. Barmaqlarının titrədiyini hiss etdi. Kişi yaman pərt olmuşdu. Uşaq kimi səbirsizlik etdiyini və öz hərəkəti ilə arvadının qarşısında alçaldığını düşündükcə, öz-özünü bağışlamaq istəmirdi. Onun zənnincə, kişi ömrü boyu istədiyini arvadına bildirməməlidir. Arvad həmışə intizar içində yaşamalı, ərinin onu sevib-sevmədiyini bilməməlidir. Hərdənbir ötəri deyilən xoş sözün, adi bir təbəssümün, ya da nadir hallarda büruzə verilən nəvazişin aylarla həsrətini çəkməlidir. Belə olanda arvad kişinin qədrini bilər, ömrü boyu ondan xoş söz eşitmək eşqi ilə alışıb-yanardı. Kişinin əzəməti də, qüdrəti də, arvad yanındakı amiranəliyi də onun sirli, sehrli olmasındadır. Cahandar ağa indiyəcən belə yaşamış, dədə-baba adətini pozmamışdı. Amma, nədənsə Mələyi görəndə hər şeyi unudur, müvazinətini itirir, oyuncağa dönürdü. O, papirosunu tüstülədir, "Mənə nə olub, cavanlığımda bir qızın, bir gəlinin qabağında əyilmədim. Zərnigarın üzünə bir dəfə gülmədim, indi mən niyə belə olmuşam? Niyə Mələyi görəndə hər şeyi yadımdan çıxardıram?" – deyə öz-özünü mühakimə edirdi.” (s. 152)

Romanın ana mesajı eğitimin önemi

Roman diğer yandan eğitim konusunun önemine değiniyor. Söz konusu dönemde eğitim büyük çoğunlukla mollaların tekelinde. Mollaların çoğu ise yarı cahil, din ve ilimden uzak insanlar. Bu romandaki Molla Sadık karakteri de böyle biri. Tek isteği ise daha fazla para kazanmak. Bunun için ise ne gerekirse yapar. Mesela, iyi kazanç kapısı sağladığı için bir tarikata katılır ve çektiği yeni müritler karşılığında daha fazla para kazanır. 

Mollalar sadece yarı cahil ve gerçek eğitime engel olmakla kalmıyor, aynı zamanda evlatlarını eğitime gönderenleri de kafir ilan ediyorlar. Çünkü modern eğitimi Rusların açtığı okullar veriyor. Cahandar Ağa oğlu Eşref’i okumaya gönderdiği için ona kafir ilan ediyor Molla Sadık.  Öğretmen Ahmet’i ise çocukların “mollahanadan” kaçması ile suçluyorlar. Bu diyalog da romandaki molla karakterin nasıl olduğunu daha net ortaya koyuyor. 

“- Deyəsən molladan yaman yanıqlısan.

- Yanıqlı olmayım, nə edim? Zalım oğlu başdan ayağa kələkdir. Özü də kəmsavadın biridir. Ancaq özünü elə aparır, guya elm dəryasıdır. İndi də başına mürid yığır. Camaatımızın da dərdi çəkiləsi deyil.

- Elə bilirsən təkcə sizdə belədir? Başqa millətlərin ruhaniləri ağıllıdır?

- Hamısı birdir. Ancaq yenə bizimkinə baxanda onlara şükür. Heç olmasa azdan-çoxdan millətinə xeyir verməyə çalışırlar. Amma bizimkilərin işi- gücü xortdandan, cindən, şəyatindən danışıb, insanların canına xof salmaqdır. Camaata aman vermirlər ki, gözlərini açsınlar.

- Düzdür, - deyə Aleksey Osipoviç onun sözünü təsdiqlədi. Avamlıq ruhanilərin çörəyidir. Xalqımıza kömək etmək istəyiriksə, onun savadlanmasına çalışmalıyıq. Bizim hərəmiz bircə adam savadlandırsaq, böyük iş görmüş olarıq. Sənin mollaların heç vaxt maarif məşəlini yandırmayacaq. Əksinə, bacarsalar, bütün qığılcımları söndürəcəklər. Ona görə də möhkəm olmaq lazımdır. Yoxsa inanmırsan?” (s. 135)

Roman karakterlerinin ifadesiyle “eğitim ışığını” kaymak için birkaç kişi çalışma yapıyor. Gürcistan’ın Gori şehrinde öğretmenler seminariyası açılmış ki buradan mezun olacak öğretmenlerin Azerbaycan’ın farklı şehir ve köylerine yayılarak eğitimi, bilgiyi yayacak. 

Kitap önerisi: Nizami Gencevi - Sırlar Hazinesi (Epik şiir)

Gori’deki okulun müdürü Semyonov ile öğretmenlerden Aleksey Osipoviç arasında geçen bu diyalog, ne yapmak istediklerini net bir şekilde ortaya koyuyor. Çar yönetiminin ise okullar açmakla amacı başka.

“Elə həmin axşam Semyonov Aleksey Osipoviçi yanına çağırdı. Olqa Konstantinovna onu mehribanlıqla qarşıladı, süfrəyə şirniyyat və çay qoyduqdan sonra küncə çəkilib tikiş tikməyə başladı. Semyonov mürəbbəli çaydan bir-iki qurtum aldıqdan sonra sakitcə sözə başladı.

- Siz elə sözlərə fikir verməyin, Aleksey Osipoviç, bizim borcumuz insanlara xidmət etməkdir. Müəllim el anasıdır. Maarif gözlərin ziyasıdır. Biz gözləri açmalı, ətrafa ziya saçmalıyıq. Yoxsa bu zülmət səltənətində yaşamaq olmaz.

- Mən Sizi anlayıram, Dmitri Dmitriyeviç, bu yolda çətinliklərin də olacağını indidən görürəm. Müsəlmanlara daha çox kömək etmək lazımdır. Mən onların həyatına yaxşı bələdəm.

- Çara və hökumətə yerli məmurlar lazımdır. Elə bunun üçün də məktəblər açırlar. Amma biz daha uzağa baxmalıyıq. Yeni məktəblərdən yeni məqsədlər üçün istifadə etməliyik.

- Aydındır. Mən yerli ziyalıların bəziləri ilə tanışam. Bizim Şamaxıda Seyid Əzim Şirvani adlı bir şair var. O çox güclü və gözüaçıq adamdır. Yeni üsulla məktəb açmaq istəyir. Onun nələr çəkdiyi mənə bəllidir. Bir yandan yerli ruhanilər onu incidir, digər tərəfdən köhnə məktəbin buxovlarından azad ola bilmir. Öz dillərində dərslikləri də yoxdur. Mənim arzularım çox böyükdür.” (s. 114-115)

Kitap yorumu: İsmayıl Şıhlı – Deli Kür
Romanın Türkçe baskısı


Azerbaycan’da yeni usul eğitimin öncüleri Ahundov ve Şirvani

Romanın işlediği konulardan biri eğitim ve özellikle de yeni usul eğitim. Roman karakterleri ise özellikle de Azerbaycan’da halkın eğitilmesi gerektiği fikrinin öncülerinin kim olduklarına vurgu yapıyorlar. Yukarıdaki paragrafta Şirvani’nin isminin geçtiğini gördük. Aşağıdaki paragrafta ise Ahundov’un ismi geçiyor. Bu iki isim Azerbaycan eğitim, edebiyat ve kültürünün gelişiminde öncüler olarak kabul ediliyorlar.

“Bu işdə fədakarlıq lazımdır. İlk illər çətinlik olacaq. Siz qorxmayın. Bizim seminariya müəllimləri içərisində təhkimçilik dövrünə qayıtmaq istəyənlər də var. Gələcəyi görməyənlər də çoxdur. Ancaq müsəlmanların özləri öz talelərini bizdən yaxşı anlayırlar. Bilirsinizmi, müsəlman şöbəsinin açılması fikrini kim ortaya atmışdır?

- Zənnimcə, Sizin təşəbbüsünüzdür.

- Yox, məndən qabaq bu fikri kapitan Axundov irəli atmışdır.

- Mirzə Fətəlimi?

- Bəli.

- Mən onun haqqında çox eşitmişəm. Əsərlərini oxumuşam. Böyük

zəkadır.

- Elə bəzilərini də qorxuya salan budur.” (s. 115)

Çar yönetimi altında Azerbaycan

Romanın konusunun geçtiği dönemde Azerbaycan toprakları Rusya İmparatorluğu’nun yönetimi altındaydı. Burada Rus yetkililerinin halka baskısı, keyfi davranışları, sürekli eli silahlı Kazak askerlerle korkutma girişimlerine şahit oluyoruz. 

Mesela, Göytepe köyünün yakınındaki ormanı, Kafkas valisinin özel avlanma yeri ilan ediyorlar. Burası hem köylülerin geçim kaynağı hem de ana yola çıkış için yol olarak kullandıkları güzergâh. Buna rağmen keyfi kararla burayı halkın elinden almaya çalışıyorlar. Uymayanın önüne Kazak birlikler çıkıyor ve ceza da Sibirya’ya sürgün. Pristav (yerel Rus yönetici) ile bir karakter arasında aşağıdaki diyalog da yaşananları daha iyi anlatıyor.

- Necə, hökumətlə hökumətlik eləyəcəksiniz? Könlünüzə Sibir düşüb? İstəyirsiniz ki, balalarınız yetim qalsın?

- Hədə- qorxu lazım deyil, cənab pristav, ayda, ildə canişinin kefi durub bir dəfə ova çıxacaq deyin, camaatın yerini əlindən almazlar. Bu, ədalətsizlikdir. Əgər padşah bunu bilsə, Sizi cəzalandırar. Pristav Göytəpəyə yola düşəndə elə zənn etmişdi ki, camaatın üstünə təpinən kimi hamı qorxub geri çəkiləcək, kazakları meşədə ağaca sarıyan adamları dərhal tapıb tutacaq, kazakların qabağına qatıb həbsxanaya göndərəcəkdi. Amma indi gözləmədiyi bu vəziyyətdən çaşıb qalmışdı. (s. 237)

Çar yönetimi ise Azerbaycan’ı zorla hakimiyeti altına aldığını ve burayı elde tutmanın ve yönetmenin zor olacağını biliyor. Zaten bundan dolayı okullar açmak istiyor ki kendisi için Rusça bilen memurlar yetiştirsin. Yoksa eğitim aşkından dolayı okul açıyor değil.

Kafkas valisi de bu durumu biliyor ve Gori seminariyası müdürüne Cahandar Ağa’nı kastederek şu sözleri söylüyor.  

“- Bunun oğlu Sizin seminariyada oxuyur. Özü isə meydanda at oynadıb bizim kazaklarla döşləşir. Heç kəsi tanımaq istəmir. Başa düşdünüzmü bunlar nə deməkdir, cənab Semyonov? Əgər onları vaxtında əzməsək, bizə qan uddurarlar. Unutmayın ki, biz buraya qoşunla, ordu ilə gəlmişik. Süngülər, kazak qılıncları, qalalar olmasa, bircə gün də hakimiyyəti əldə saxlaya bilmərik. Aydındırmı? Bizə Sizin maarif ordunuz yox, əli qılınclı kazak lazımdır.” (s. 381)

Burada Rusların yönetim şeklinde bir şey daha dikkat çekiyor. Gori’deki okulda sabah duası sırasında Hristiyan ve Müslümanlar (Rusların Tatar dediği Azerbaycanlılar) ikiye ayrılıyor. Daha sonra Müslümanlar da sünni ve şia diye ikiye bölünüyor ve ondan sonra ibadethanelerine gönderiliyorlar. Böl yönet siyasetinin bir parçası.

“Petrov əvvəlki vəziyyətini aldı. Əsasının əyrisini qolunun büküləcəyinə keçirdi. Üzünü müsəlman şöbəsinin tələbələri dayanan tərəfə tutdu:

- Ey, tatarlar, parçalanın. Sünnülər sağ tərəfə, şiələr isə sol tərəfə keçsin. Uşaqlar ortadan iki ayrılıb aralandılar. Osmanla Əli ləngidi. Onlar birbirinin əlindən yapışıb dayandılar. Bayaqdan bunlara göz qoyan Kipiani gülümsəyə-gülümsəyə onlara yaxınlaşdı. Petrovdan qabaq dilləndi:

- Niyə dayanmısınız, ayrılın. Axı sünnü ilə şiə bir yerdə ibadət edə bilməz.

Petrovun cır səsi yenidən eşidildi:

- Xristianlar birbaş kilsəyə, müsəlmanlar isə öz ibadətxanalarına, marş!” (s. 352-353)

Romanın film uyarlamasından kareler


Sonuç olarak romanın çok yönlü ve birden fazla konuya parmak basan bir eser olduğunu söyleyebiliriz. Zaten bundan dolayı modern Azerbaycan edebiyatı klasikleri arasında yerini alıyor. 

Romanın çıkmasından kısa süre sonra film uyarlaması Dəli Kür (1969) yapılmıştı. 

Kitap yorumu: İsmayıl Şıhlı – Deli Kür


İsmayıl Şıhlı (İsmayıl Şıxlı)

Deli Kür

Özgün adı: Dəli Kür

Seçilmiş Eserleri

Cilt 2

Şərq-Qərb Yayınevi

Bakü

2005

400 sayfa.


25 Mayıs 2021

Kitap yorumu: İsmayıl Bey Gutgaşınlı – Reşid Bey ve Saadet Hanım

Kitap yorumu: İsmayıl Bey Gutgaşınlı – Reşid Bey ve Saadet Hanım


İsmayıl Bey Gutgaşınlı’nın (İsmayıl bəy Qutqaşınlı) “Reşid Bey ve Saadet Hanım” (Rəşid bəy və Səadət xanım) öyküsü, iki genç arasındaki aşkı anlatıyor. Araştırmacılar, yazarın kendi ailesinde geçen bir olayı öyküleştirerek anlattığına inanıyor.

Bu öykü ilk defa 1835 yılında Gutgaşınlı Polonya’nın başkenti Varşova’da görevliyken (Rusya İmparatorluğu generali olarak) Fransızca basılmıştı. Özellikle Romeo ve Juliet gibi aşk kitaplarından esinlenilerek yazıldığı düşünülüyor. Ancak buna rağmen dönemin Azerbaycan gerçeklerini de yansıtması açısından özgün bir eser.

Reşid Bey ve Saadet Hanım – Konusu

Reşid Bey ve Saadet Hanım, iki gencin çok saf aşkını anlatıyor. Reşid Bey, Azerbaycan’ın Şeki şehrinde han soyundan 21 yaşında bir genç. Yiğitliği ile nam salmış birisi. Özellikle yaşadığı yerin çevre bölgelerini gezerek insanları haydutların saldırısından koruyan biri. Artık evlenme yaşına geldiği için arkadaşı Aziz’e evlilik için uygun kim var diye sorar. Saydığı isimler arasından Gebele şehrinden olan Saadet hanımı görmeden ona âşık olur.

Durum böyle olunca bir dilenci kılığına girerek Saadet hanımın evine gider. Tabii kızı görünce de aşkından bayılır. Daha sonra şehirdeki bir gösteri sırasında da yiğitliğini gösterdiğinde bu sefer Saadet hanım da Reşid beye aşık olur. Ancak aşklarını önünde engel var. 

Kitap yorumu: İsmayıl Bey Gutgaşınlı – Reşid Bey ve Saadet Hanım
Kitabın eski baskısının kapağı


Reşid beyin babası kızı istemeye gelse de annesi Tutu hanım kızı vermez. Sebep ise kızını Asker ağa isimli biri ile evlendirmek istemesi. Çünkü soylu ve zengin bir ailenin oğlu. Bu damat adayının kaç yaşında olduğu söylenmese de çocuk yaşta olduğu ve Saadet’ten yaşça küçük olduğu belirtiliyor. İsmi verilmeyen Reşid beyin babası ise geri çevrildiği için kızar ve oğluna Saadet hanımı unutmasını söyler. 

Tabii olan olmuştur bir kere. İki genci kalbine artık aşk ateşi düşmüştür. İki genç konuşur, anlaşır ve Reşid bey Saadet hanımı kaçırır. Bu davranışı ise Reşid bey ile Saadet hanımı istemeyen gelen Asker ağanın ailesi arasında bir savaş sebebi olarak görülür ki ordular toplanır, kılıçlar çekilir. Reşid bey de bu olaydan kan akmadan çıkış yolu arar.

Kitap önerisi: Kurban Said – Ali ve Nino (Aşk ve tarihi roman bir arada) 

Gerçek bir olaydan uyarlanan bir öykü

Araştırmacılar bu öykünün yazarın kendi akrabalarından olan bir kızın başına geldiğini düşünüyor. Bu olay aynı zamanda yazarın ailesi için bir utanç olarak da görülüyor. Çünkü sonuçta Reşid bey Saadet hanımı vermemelerine rağmen kaçırır. Bundan dolayı da İsmayıl bey Gutgaşınlı öyküde kızın annesinin ismini verirken, babasının isminden hiç bahsetmiyor. 

Buna ek olarak Gutgaşınlı bu öyküyü yazdıktan sonra dönemin ünlü Azerbaycanlı yazarları Mirze Fetheli Ahundov gibi isimlere gönderip kontrol ettiriyor. Aşağıdaki paragraf da hem bu kişilere hem de özellikle eseri Avrupa’da Fransızca okuyacak okurlara hitaben yazılmış ve şöyle deniliyor:

“Möhtərəm ağalar! Siz bu hekayəni oxuduqda Səadətin tərifıni uzaqdan eşitməklə Rəşid bəyin bütün dünyanı tərk etməyə hazır olmasını, özünü bağban və dilənçi surətinə salmasını və nəhayət, ikinci dəfə görüşdükdə onu qaçırmasını gördünüz. Mən əminəm ki, siz bu hekayəni uydurma və imkandan xaric bir şey sayacaqsınız. Yox, ağalar! Siz ki bütün həyatınızı qadınlar məclisində keçirirsiniz, onların zərif səslərini, lətif söhbətlərini dinləyirsiniz, Şərq ölkələrində bir qadının ancaq bir baxışının, hətta ancaq qadın adının cavan oğlanlara nə dərəcədə təsir etdiyini bilmirsiniz. Bu cavanlarçün qadınların səsində nə qədər lətafət olduğunu, onların dodaqlarından qopan ilk sevgi kəlməsinin cavanların bütün hissiyyatını nə dərəcədə qaplamasını təsəvvürünüzə gətirə bilməzsiniz. Bu halları anlamaq və hiss etməkçün bu ölkələrdə doğulmaq və ya bir neçə il bu ölkələrdə yaşamaq gərəkdir.” (s. 61)

 Tüm zamanların en iyi aşk kitapları (20 roman listesi)

İsmayıl bey Gutgaşınlı kimdir?

Kitap yorumu: İsmayıl Bey Gutgaşınlı – Reşid Bey ve Saadet Hanım

İsmayıl bey Gutgaşınlı (1806 – 1861) Azerbaycanlı yazar ve General-mayor (Tümgeneral) rütbesi almış Rusya İmparatorluğu ordusu subayıdır. Bilinen iki öyküsü ve şiirleri olsa da günümüze sadece yukarıda bahsettiğimiz öyküsü ulaşmıştır. Bu açıdan çağdaş Azerbaycan öykücülüğünün temellerini oluşturan yazarlardan biri olarak kabul ediliyor.

Gutgaşınlı’nın bir diğer eseri ise Seyahatneme’dir. Yazar iki defa hacca gitmiş ve seyahatnamesi o dönem yapılan yolculuk ve yol güzergahında gördükleri ile ilgili değerli bilgiler sağlıyor. 

İsmayıl bey Gutgaşınlı, Osmanlı paşaları ile yaptığı görüşmeler üzerine Rusya tarafından tehlikeli görülmüş ve yemeğine zehir katılarak öldürülmüştür. Gutgaşınlı’nın soyundan olanlar da Sovyetler Birliği döneminde çeşitli baskılara maruz kalmıştır. 

Gutgaşınlı ile ilgili kitabın başında Prof. Adalet Tahirzade’nin bir araştırması var. Tahirzade, araştırma yaparken yazarın soyundan olan kişilere başvurmuş ve bunlardan biri de Rüfet Sultanov’dur. Kitapta Sultanov’un Gutgaşınlı ile ilgili verdiği bilgiler de yer alıyor. 

Rüfet Sultanov (1933 – 2020), babam Abdurrahman Gadimov’un halasının oğlu. Sultanov’un annesi Sefure hanım (dedem Aliosman Gadimov’un kız kardeşi), Gutgaşınlı’nın soyundan olan Soltan bey ile evlenmişti. Aşağıdaki fotoğraf ise Sultanov’un 87 yaşında vefat etmesinden birkaç ay önce çekildi.

Kitap yorumu: İsmayıl Bey Gutgaşınlı – Reşid Bey ve Saadet Hanım
Fotoğrafta soldan sağa: Sultanov’un torunları, İlham Hacızade, Sultanov’un oğlu Reşad, babam Abdurrahman Gadimov, Gutgaşınlı’nın soyundan olan Rüfet Sultanov, Sultanov’un gelini, teyzem Yaşar İmamverdiyeva, halam Getibe Gadimova ve Sultanov’un torunu.


Kitap yorumu: İsmayıl Bey Gutgaşınlı – Reşid Bey ve Saadet Hanım


İsmayıl bey Gutgaşınlı (İsmayıl bəy Qutqaşınlı) 

Eserleri

Reşid bey ve Saadet hanım (Rəşid bəy və Səadət xanım)

s. 46-67 arası

Lider Nəşriyyat

Bakü

224 sayfa.

17 Mayıs 2021

Kitap incelemesi: Kurban Said – Ali ve Nino

Kitap incelemesi: Kurban Said – Ali ve Nino


Kurban Said’in “Ali ve Nino” (Qurban Səid - Əli və Nino) romanı, modern Azerbaycan edebiyatının en dikkat çeken yapıtlarından biri. Roman Azerbaycanlı bir genç ile Gürcü bir kızın aşk hikâyesini anlatıyor. Diğer yandan ise Azerbaycan’daki bazı tarihi olaylara ışık tutuyor. Bu olayların başında Bakü’nün 1918’de Rus ve Ermeniler tarafından işgali, Osmanlı ordusunun şehri kurtarması, 1918-20 yıllarında Azerbaycan Cumhuriyeti’nin kurulması ve bu genç cumhuriyetin Sovyetler tarafından işgali geliyor. 

Kurban Said – Ali ve Nino – Kitap yorumu

Ali ve Nino bir aşk ve aynı zamanda tarihi bir roman. Ama romanın anlattığı konular bunlarla sınırlı değil. Buradaki aşk öyküsü aynı zamanda o döneme göre imkansız sayılabilecek bir aşk. Çünkü  Müslüman Azerbaycanlı Ali ile Hristiyan Gürcü kızı Nino’nun aşkıdır buradaki. Hem din hem de kültür olarak farklı dünyalara aitler. 

Roman aynı zamanda bu iki farklı kültürden insanın aşkı üzerinden Doğu ile Batı (Şark ile Garb) arasındaki medeniyet farkını ve zaman zaman da çatışmasını anlatıyor. Biri diğerini birçok yönüyle hor gören ve kabul etmeyen kültürel altyapıya sahip medeniyet söz konusu.

Diğer yandan roman Azerbaycan’daki bazı tarihi olayları anlatıyor. Çar yönetimi dönemindeki Bakü şehri, Birinci Dünya Savaşının çıkması, Bakü’nün Ruslar ve Ermeniler tarafından işgali, Türk ordusunun gelmesi, Azerbaycan Cumhuriyeti dönemi ve sair. 

Bu açıdan sadece 200 sayfalık kısa roman çok derin olaylara dikkat çekiyor ve önemli mesajlar veriyor. O dönemde Azerbaycan’da yaşananları anlamak için de önemli bir tarihi roman olduğunu söyleyebiliriz. Bu açıdan okunmasını tavsiye ediyoruz.

Kitap incelemesi: Kitab-ı Dede Korkut

Azerbaycanlı Ali ve Gürcü kızı Nino’nun aşkı

Romanın iki ana karakteri var. Azerbaycanlı Ali Han Şirvanşir (Əli xan Şirvanşir) ve Gürcü kızı Nino Kipiani. İkisi de soylu ailelerden geliyor. Ali, zengin bir han ailesinin oğlu. Nino’nun babası ise knyaz unvanına sahip. Kendisi de prenses.

Bu iki genç daha okuldayken bir birini sevmeye başlar. Ama aşklarının önünde birden fazla engel var. Yazar daha ilk sayfalardan Doğu ve Batı arasındaki uyuşmazlıkları anlatmaya başlar. Hatta Ali’nin sınıfında bu iki medeniyet üzerine bir tartışma yaşanır. Bakü ise Doğu ile Batı arasında bir konuma sahip. Her iki medeniyetin insanları burada yaşıyor. Ali ve Nino da buna bir örnek.

Mesela Han unvanına sahip Ali’nin babası Sefer Han’ın hem Rus hem Türk hem de İran nişanları var. Bu açıdan Azerbaycan’da bu üç ülkenin nüfuzu hissediliyor. Siyasi alanda ise Enver Paşa’nın Bakü’ye gelmesi ve Turan birliği kurulması gibi konuşmalar geçiyor. 

Kitapta Bakü şehrinin hem Batı hem de Doğu medeniyetine ev sahipliği yapması anlatılıyor. Doğu medeniyeti şehir surlarının içinde yani İçerişeher’de, Batı kültürü ise onu çevreleyen sur dışında kalan bölgede bulunuyor. Kitapta şöyle anlatılıyor:

“…Qədim qala divarları xaricində yerləşən bayır şəhər idi. Orada küçələr enli, evlər hündür, insanlar da pulpərəst və səsküylü idi. Bu bayır şəhərin təməli, bizim səhradan çıxan və var-dövlət gətirən neft idi. Orada teatr, məktəblər, xəstəxanalar, kitabxanalar, polis nəfərləri və çiyinləri açıq gözəl qadınlar var idi. Bayır şəhərdə güllə atılsaydı, hamı bilirdi ki, bu atışma pulun üstündədir. Avropanın coğrafi sərhəddi bayır şəhərdən keçirdi. Nino da bayır şəhərdə yaşayırdı. 

“Qala divarlarının daxilində isə evlər Şərq qılıncı kimi dar və əyri idi. Məscidlərin yumşaq buludları dələn minarələri Nobel ailəsinin buruq güllələrindən tamamilə fərqlənirdi. İçərişəhərin şərq divarından Qız qalası ucalırdı. Bakı hökmdarı Məhəmməd Yusif xan öz qızının şərəfinə bu qalanı tikdirmişdi.” (s. 17)

Tabii bu iki genç aşkları için mücadele edecek. Zaman zaman Batılı zaman zaman da Doğulu hayat tarzları onları deneyecek, aşklarının gücünü ölçecek. Ali ve Nino’nun aşkı bir de söz konusu dönemde yaşanan tarihi olaylardan etkileniyor. Şimdi bu tarihi olayların ne olduğuna bakalım.

Kitap önerisi: Nizami Gencevi - Sırlar Hazinesi (Epik şiir)

Tarihi roman ve Azerbaycan’da yaşananlar

Kitap incelemesi: Kurban Said – Ali ve Nino

Ali ve Nino romanındaki aşk hikayesinin arka planında yaşanan tarihi olayları şöyle özet bir şekilde listeleyebiliriz:

  • Rusya’daki Bolşevik Devrimi
  • Birinci Dünya Savaşı
  • Azerbaycan’ın bağımsızlığı ve cumhuriyetin kurulması
  • Kafkaf İslam Ordusu’nun (Osmanlı ordusu) Azerbaycan’a gelmesi
  • Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Sovyetler tarafından işgali

Romandaki olaylar Bakü’de başlıyor. Ana karakter Ali Han Şirvanşir daha okulda okuyor. Yaklaşık olarak 1909 yılı. Çünkü bu olaylardan beş yıl geçtikten sonra Birinci Dünya Savaşı başlar. Ancak öncesinde Azerbaycan zaten ikiye bölünmüş bir ülkeydi. 

Romanda Azerbaycan’ın ikiye bölünmesi bir ailenin ikiye bölünmesi üzerinden anlatılıyor. 1828 yılında Rusya ile İran arasında imzalanan Türkmençay antlaşmasına göre Azerbaycan Aras nehri sınır kabul edilerek ikiye bölünmüştü. Ana karakterin mensubu olduğu Şirvanşir ailesi de ülke gibi ikiye bölünmüştü.

“Yalnız Türkmənçay sülh müqaviləsindən sonra Şirvanşirlərin malikanələri, bayraqları və döyüş meydanları ikiyə bölündü. Nəslin İrandakı üzvləri Məhəmməd şah və Nəsrəddin şahın hakimiyyətləri zamanı türkmənlərə və əfqanlara qarşı döyüşlərdə vuruşub həlak oldular, rus tərəfdəki üzvləri də çarın Krım müharibəsində, Türkiyəyə qarşı döyüşlərdə və rus-yapon müharibəsində döyüşüb həlak oldular.” (s. 58)

1914 yılında patlak veren büyük savaş dünyada birçok köklü değişikliklere yol açıyor ki bunlardan Azerbaycan da etkileniyor. Çarın iktidarını kaybetmesi ile Azerbaycan’da da siyasi alanda hareketlenme başlar. Her ne kadar Azerbaycanlılar Bakü’de saldırılara karşı koysalar da şehir Rus ve Ermeni silahlı grupların eline geçer. Ana karakter Ali de Bakü’yü savunanlar arasındaydı. 

“— Əli xan, - deyə İlyas bəy mənə müraciət etdi - Biz hərəkət etməliyik. Düşmən şəhərin qapısında dayanıb.

— Bəli, biz özümüzü müdafiə etməliyik.

— Yox, biz hücum etməliyik.

Və İlyas bəy bunu deyib xitabət kürsüsünə qalxdı, amiranə şəkildə danışmağa başladı: “Müsəlmanlar! Mən bir daha şəhərimizin vəziyyətini sizə başa salmaq istəyirəm. İnqilab başlanandan bəri cəbhə dağılır. Rus fərariləri əli silahlı və soyğunçuluğa hazır vəziyyətdə Bakının ağzında dayanıblar. Şəhərdə yalnız bir müsəlman hərbi hissəsi var. Bu hissə “Vəhşi diviziya”nın könüllüləri olan bizlərik. Biz həm sayca, həm də hərbi sursat baxımından zəifik. Şəhərimizdəki ikinci hərbi hissə “Daşnaksütyun” adlı erməni millətçi partiyasının hərbi dəstələridir. Bu partiyanın başçıları olan Lalay və Andronik bizimlə təmas yaratmışlar. Onlar şəhərin erməni sakinlərindən ordu düzəldirlər ki, Qarabağa və Ermənistana, bu yerləri müdafiə etmək üçün göndərsinlər. Biz bu ordunun yaradılması, eləcə də onun Ermənistan tərəfə yürüş etməsi barədəki planı təsvib etmişik. Bunun əvəzində də ermənilər bizimlə birləşib ruslara ultimatum verməyə razıdırlar. Biz tələb edirik ki, rus əsgərləri və qaçqınları bir də bizim şəhərimizdən keçməsinlər. Ruslar bizim tələbimizi rədd etsələr, biz, ermənilərlə ittifaqda öz tələblərimizi hərbi yolla yerinə yetirmək iqtidarındayıq. Müsəlmanlar, “Vəhşi diviziya”ya yazılın və silaha sarılın. Düşmən qapının ağzındadır”. (s. 138-139)

Daha sonra 1918 yılında Gence’de bağımsız Azerbaycan Cumhiriyeti kurulur ve Nuri Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu da Bakü’yü Ermeni-Rus işgalinden kurtarır. İlginçtir ki Ermeniler ilk önce işbirliği sözü vermelerine rağmen sonra ihanet edip Azerbaycanlı halka saldırırlar. 

“Qəzetin yazdığına görə, Xoydan olan vəkil Fətəli xan Gəncədə azad Azərbaycan Respublikasını elan etmişdir. Xəritədə Gəncənin şərqində sancdığım balaca yaşıl bayraqlar Ənvərin ölkəmizi azad etmək üçün göndərdiyi ordunun mövqelərini göstərirdi. Sağdan isə Nuru Paşanın alayları Ağdaş şəhərinə yaxınlaşırdılar. Soldan Mürsəl Paşa İlisu vadilərini tutmuşdu. Ortada isə Azərbaycan könüllülərindən ibarət taborlar vuruşurdular. Türklərin həlqəsi yavaş-yavaş rusların işğalı altında olan Bakının ətrafında sıxlaşırdı.” (s. 166)

Bakü, Azerbaycanlı gönüllülerin de katıldığı Türk-İslam ordusu tarafından işgalci Ermeni ve Ruslardan kurtarılır ve artık Azerbaycan Cumhuriyeti’nin başkenti buraya taşınır. Ana karakter Ali Han Şirvanşir de bu yeni cumhuriyette dışişleri bakanlığında bir görev alır. 

Kitap incelemesi: Kurban Said – Ali ve Nino


Ali, Bakü sokaklarında dolaşırken gördüklerini ve hissettiklerini şöyle anlatıyor:

“Alaqaranlıqda şəhərimin küçələrində gəzirdim. Türk patrulları tinlərdə keşik çəkirdilər. Onlar sərt və qıvraq idilər, baxışları da fikirsiz idi. Men zabitlərlə söhbət etdim və onlar İstanbul məscidlərindən, Tatlı-sudakı yay gecələrindən danışırdılar. Köhnə qubernator binasının üstündə yeni dövlətin bayrağı dalğalanırdı, məktəb binasında da parlament yerləşirdi. Köhnə şəhər elə bil yeni bir həyata qədəm basmışdı. Vəkil Fətəli xan baş nazir idi və o, qanunlar çıxardır, göstərişlər və əmrlər verirdi. Şəhərdə bütün rusları məhv etmək istəyən Əsədullanın qardaşı Mirzə Əsədulla xarici işlər naziri idi və o, qonşu ölkələrlə müqavilələr bağlayırdı. İndiyədək adət etmədiyim dövlət müstəqilliyi hissi məni bürümüşdü və mən yeni dövlət gerbini, uniformanı, vəzifə və qanunları birdən sevməyə başladım. Birinci dəfə idi ki, mən özümü öz vətənimin sahibi hiss edirdim. Ruslar utancaq halda yanımdan keçir və keçmiş müəllimlərim də mənə ehtiramla salam verirdilər.” (s. 181-182) 

Kitap önerisi: Bahtiyar Vahapzade - Özümüzü Kesen Kılıç (Göktürkler)

Azerbaycan’ın uzun yıllardır devam eden Ermeni sorunu

Bu yazı kaleme alındığında, Azerbaycan’ın Karabağ ve çevresindeki bölgeleri Ermenilerin işgalinden kurtarmasından (2020 İkinci Karabağ Savaşı) sadece birkaç ay geçiyor. Ancak öyle görünüyor ki Azerbaycan’ın başına bela olan Ermeniler ve onların yol açtığı sorunlar bir asırdan çok daha eski. 

Yazar Kurban Said de romanda buna vurgu yapıyor. Ermeni karakterler ilk önce iyi olarak görünseler de daha sonra gerçek yüzleri ortaya çıkıyor. Mesela, Ali’ye dost gibi görünen ve Nino ile evlenmelerine yardım ediyormuş numarası yapan Ermeni karakter Nahararyan, daha sonra Nino’yu kaçırır.

Bakü’de yaşayan Ermeniler de aynı şekilde ilk önce şehre saldıran Ruslara karşı Azerbaycanlılara işbirliği ypmayı teklif ediyor, daha sonra Ruslar ile birlik yaparak şehre saldırıyorlar. Yine Azerbaycan Cumhuriyeti kurulduğunda da ülkenin daha yeni kurulan ordusu isyanlara karşı Ermenistan sınırında tutulur ki bu sırada Sovyet ordusu saldırarak Bakü’yü ele geçirir. Yine Gence’de de Ermeni mahallelerinin Ruslarla işbirliği yapması anlatılıyor romanda.

Ali Han Şirvanşir ise Karabağ’a yaptığı ziyaret sırasında bir Ermeninin beş bin yıllık kilise iddiası karşısında şunları anlatıyor:

“Hələ dünən kök bir erməni məni inandırmaq istəyirdi ki, Şuşadakı Maraş kilsəsinin beş min il yaşı var. Ona qayıdıb dedim ki: “Yalan danışma, Bütün xristianlığın yaşı heç iki min il deyildir. Axı bir xristian kilsəsi Məsihdən (Xristosdan) qabaq tikilə bilməzdi?!” (s. 33)

Romanın yazım tarzı ve anlatımı

Romandaki olaylar, Ali Han Şirvanşir’in dilinden birinci tekil şahıs olarak anlatılıyor. Ali, yaşadıklarını bir deftere yazıyor. Sonuç olarak bu defter de eşinde kalıyor. Yani yazar anlatıcı olarak ana karakteri tercih etmiş.

Bunun dışında roman okuru söz konusu dönemde Azerbaycan ve çevre ülkelerin farklı bölgelerine götürüyor. Olaylar Bakü’de başlıyor. Daha sonra Ali, Karabağ’a seyahat eder. Ardından Nino ile nişanlanınca Gürcistan’a gider. Polis tarafından arandığında Dağıstan’da dağlık bir aulda saklanır. Bakü’nün savunmasından sonra şehir işgal edilince İran’a giderek bir süre burada kalır. Daha sora Bakü’ye dönüş ve bir süre de Gence’de yaşaması ve bu şehri savunması var. 

Bütün bunlar olurken yazar bize bu bölgeleri tanıtıyor, bu bölgelerin halkının gelenek görenek, adet ve kültürlerini de anlatıyor. Mesela İran ve Bakü’nün bir kısmı Doğu kültürünü yaşayan bölgeler. Yine Bakü’nün eski şehir dışındaki yeni ve modern kısmı ile Gürcistan, Batı kültürünü yansıtan yerler. Yazar söz konusu bölgelerin kendine has kültürünü çok iyi yansıtmayı bilmiş.

Mesela Ali Han’ın amcası İran’da yaşıyor ve üç eşi ile haremi var. Ali ise tek eş olarak Nino’yu seçiyor, Bakü’nün Türk ordusu tarafından kurtarılmasından sonra evini Batı tarzından döşüyor. Genç Azerbaycan Cumhuriyeti de yabancı elçi ve temsilcileri bu evde misafir ediyor.

Romanın konusunun merkezindeki şehir Bakü

Bakü şehri Azerbaycan’ın başkenti. Daha 19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başlarında özellikle yabancıların ilgi odağı olmaya başlmıştı. Bunun tek sebebi var ve o da bu şehrin zengin petrol kaynakları.

Roman da bu konuya dikkat çekiyor ve özellikle Rusların Bakü’ye bu sebepten dolayı akın ettiğini belirtiyor. Bunun dışında Nobel kardeşler ve Nobel şirketi de petrol için Bakü’de olan yabancılar arasında. Ruslar ve Ermenilerin birlik olarak 1918’de bu şehre saldırmasının başlıca sebebi de bu bölgenin zengin enerji kaynakları.

Kim olduğu tartışmalı yazar: Kurban Said

Azerbaycan kültürü, tarihini ve Azerbaycan’da 1918-20. yıllarda yaşananları anlatan bu kitap ilk defa 1937 yılında Viyana’da Almanca basılmıştı. Kurban Said müstear isminin uzun yıllar Avusturyalı Barones Elfriede Ehrenfels'e ait olduğu düşünülmüştü. Daha sonra Essed Bey takma adını kullanan Bakü doğumlu Yahudi asıllı Lev Nussimbaum’un yazar olduğu düşünülüyordu. 

Ancak yine de kitabın yazarı konusundaki tartışmalar bitmedi. Ardından romanın gerçek yazarının Azerbaycanlı yazar Yusif Vezir Çemenzeminli olduğu iddia edildi. Ama bu tartışmalar şimdiye kadar sonuçlanmadı.

Son yapılan araştırmalar ise şu sonuca varıyor: Ali ve Nino’nun temel metni Yusif Vezir Çemenzeminli tarafından yazıldı ve bu taslak daha sonra Barones ve Lev Nussimbaum’un eline geçti ki onların da eklemeleri ile Almanca basıldı. Barones ve Lev Nussimbaum’un bir aşk ilişkisi olduğu artık kanıtlanmış bir durum. Bir diğer teori ise Kurban Said’in yurt dışında yaşayan muhacir Azerbaycanlı olması.

Romanı kimin yazdığı ile ilgili tartışmaları bir kenara bırakırsak, “Ali ve Nino”, Romeo ve Juliet, Rüzgâr Gibi Geçti, Doktor Jivago gibi aşk romanları ile kıyaslanan Azerbaycan edebiyatının önemli bir eseri.

Ali ve Nino (2016) film uyarlaması

Kitap incelemesi: Kurban Said – Ali ve Nino

2016 yılında kitabın aynı isimle film uyarlaması (Ali ve Nino - 2016) da yapıldı. 

Kitap incelemesi: Kurban Said – Ali ve Nino


Qurban Səid

Əli və Nino

Şərq-Qərb Yayınları

Bakü

2006

208 sayfa.


10 Mayıs 2021

Kitap yorumu: Patrick Rothfuss - Sessizliğin Müziği

Kitap yorumu: Patrick Rothfuss - Sessizliğin Müziği


Patrick Rothfuss’un “Sessizliğin Müziği” başlıklı kısa romanı (novella), Kralkatili Güncesi fantastik serisindeki bir karakterin dünyasını anlatıyor. Bu karakterin ismi Auri. Bu karakteri garip, tatlı ve çatlak bir kız olarak tanımlayabiliriz. 

Kralkatili Güncesi serisinden Auri’nin öyküsü

Sessizliğin Müziği, Auri’nin öyküsünü anlatıyor. Tabii eğer Kralkatili Güncesi romanlarını okumadıysanız Auri kim diye sorabilirsiniz. Bundan dolayı da kitabın en başında yazar okuru uyarıyor. Eğer serinin Rüzgârın Adı ve Bilge Adamın Korkusu romanlarını okumadıysanız bu kısa romanı anlamlandırmada güçlük geçebilirsiniz. 

Bakınız: Patrick Rothfuss - Rüzgarın Adı

Bakınız: Patrick Rothfuss - Bilge Adamın Korkusu

Auri, Kralkatili Güncesi serinin ana karakteri Kvothe’nin sempati (bir tür sihir), simya gibi şeylerin öğretildiği üniversitede tanıştığı bir kız. Daha doğrusu üniversitenin kimsenin girmediği, kimsenin bilmediği Şeyaltı ismi verilen yerinde gözlerden ırak yaşayan garip ve tatlı kızdır Auri. 

Bu Şeyaltı ismi verilen yer, üniversitenin altındaki tüneller, kimsenin kullanmadığı mahzenler ve odalardan oluşuyor. Bazen birkaç kat aşağıya kadar inebiliyor. Kvothe de zaman zaman bu tünelleri kullanıyor. Seriyi okuyanlar hatırlayacaktır.

Patrick Rothfuss - Sessizliğin Müziği – Konusu

Rothfuss’un romanlarını okuyanlar, bu ürkek, garip ve yeraltında herkesten uzakta yaşayan çatlak kızın nasıl yaşadığını, yer altında karanlıkta nasıl geçindiğini merak etmiştir. Bu kısa roman da bu merakı gideriyor ve Auri’yi daha fazla tanıtıyor. Tabii bu karakter ile ilgili okurun aklında oluşabilecek tüm soruları cevaplamıyor. 

Auri aslında kızın adı değil. Kvothe, ismini bilmediği ve çok ürkek olan bu kıza bir isim takar ki kız da onu beğenir. Zaman zaman da onu ziyaret eder. Kıyafet, yiyecek, içecek bir şeyler getirir. Auri de Kvothe’nin lavta çalmasını dinler. Böyle bir arkadaşlık var ikisi arasında. Tabii kız çok ürkek olduğu için de çok kırılgandır bu arkadaşlık. Kvothe de bundan dolayı çok hassas davranıyor ve onun hoşlanmayacağı şeyleri sormamaya veya söylememeye dikkat ediyor. 

Sessizliğin Müziği ise Auri’nin Şeyaltı’ndaki altı gününü anlatıyor. Auri uyanıyor ve o günkü ruh haline göre bu yer altı odaları ve tünellerinde bir şeyler yapıyor. Bazen keşfe çıkıyor. Bazen bir şey topluyor. Bazen de Şeylerin Üstü’ne çıkıyor. 

Kitap yorumu: Patrick Rothfuss - Sessizliğin Müziği
Kitapta yer alan ve Auri'yi gösteren resimlerden bir örnek


Auri biraz çatlak. Bu kız neden yeraltında yaşıyor, kimdir bilinmez. Kvothe’nin tahminine göre üniversitedeki sempati ve simya gibi eğitimler sonucu bu hale gelmiştir. Bu haliyle özel biri diyebiliriz. 

Auri’nin bir özelliği ise yaşadığı yer altındaki sığınağındaki eşyalar ile bir bağ kurması. Bir tür şeylerin kalbi ile iletişim kuruyor. Tabii normal bir insan için onu yaptığı şey delice olabilir. Şeyaltı’ndaki her oda, koridor ya da tünelin ise özelliğine göre bir ismi var. Auri’nin eşyalar ile nasıl bir etkileşimi olduğunu aşağıdaki alıntı daha iyi anlatacak:

“Oradan ayrılmadan önce Kabuk’taki pirinç çarka tekrar göz attı. Fakat hayır. Çark eğer gelmek isteseydi Uğrak’ta kalmakla yetinmesi gerekirdi. Mağrur şey, ne olacak. Gam’a gittiğinde, aynayı huzursuz hatta tedirgin bulmak Auri’yi şaşırttı. Güne tekin bir başlangıç yapıldığı söylenemezdi. Yine de sadece bir ahmak böyle bir şeyi bilerek görmezden gelirdi. Ve Auri ahmak falan değildi.

Hem zaten ayna uzun zamandır buralarda olduğu için Auri onun huyunu suyunu iyi biliyordu. Ayna yer değiştirmek istiyordu ama önce sakinleştirilmesi lazımdı. Teselli edilmesi. Gönlünün alınması. Üstü örtülmeliydi.” (s. 50)

Tabii çatlak olabilir ama aynı zamanda yetenekli bir kızdır. En başta tek başına yeraltında yaşıyor. Onun dışında Auri’nin içyağından kendisi için kokulu sabun yaptığını görüyoruz. Kendisini ziyarete gelecek Kvothe için de mum hazırlıyor. Üniversitede gördüğü eğitimden edindiği bilgileri kullanıyor. 

Sonuç olarak Auri, Kralkatili Güncesi serisinin ilgi çeken bir yan karakteri. Seriyi okuyan ve bu karakteri merak edenlerin beğeneceği bir öykü.

Kitap önerileri: En iyi fantastik kitaplar (25 fantastik roman serisi listesi)

Kitabın yazılmasının öyküsü

Patrick Rothfuss, kitabın sonunda Auri’nin öyküsünü nasıl yazdığını anlatıyor. Az önce “beğeneceğiniz bir öykü” dedik ama bazıları bu kitabı beğenmeyebilir. Rothfuss da bu kitabın herkesin beğenebileceği türden olmadığını belirtiyor. Şöyle diyor:

“Fakat şöyle bir durum söz konusuydu. Ben öyküyü sevmiştim. Garipti, hatalıydı, karmakarışıktı ve güya bir öykünün ihtiyacı olan çoğu şeyden yoksundu. Ama tüm bunlara rağmen görevini yerine getiriyordu. Yalnızca Auri ve Şeyaltı hakkında pek çok şey öğrenmekle kalmıyordum, aynı zamanda öykü kendince bir hoşluğa sahip olduğunu da görüyordum.” (s. 176)

Sonuç itibariyle Kralkatili Güncesi sevenler için ek bir okuma diyebiliriz. Goodreads sitesi, Sessizliğin Müziği kitabını “Kralkatili Güncesi 2.5” olarak tanımlamış. İkinci kitaptan sonra yayımlanan bir yan novella. Tabii serideki ana öykü ile ilgili burada bir şey bulamazsınız. Bu Auri’nin ve Şeyaltı’nın öyküsüdür. 

Kitap yorumu: Patrick Rothfuss - Sessizliğin Müziği


Patrick Rothfuss

Sessizliğin Müziği

Özgün adı: The Slow Regard of Silent Things

İllüstrasyonlar: Nate Taylor

Çev: Cihan Karamancı

İstanbul

2015

179 sayfa.

3 Mayıs 2021

Kitab-ı Dede Korkut (Kitap özeti)

Kitab-ı Dede Korkut (Kitap özeti)


Kitab-ı Dede Korkut, diğer adıyla Oğuzname, bir Mukaddime (Giriş) ve 12 boydan (destan, hikâye) oluşuyor. Bu yazıda boyların kısa ve öz bir şekilde özeti yapılmaya çalışıldı. Kitab-ı Dede Korkut ile ilgili daha ayrıntılı bilgi için bakınız:

Kitap incelemesi: Kitab-ı Dede Korkut

Kitab-ı Dede Korkut - Kitap özeti

Kitab-ı Dede Korkut destanından yer alan hikâyelerin kısa kısa özeti.

1- Dirse Han Oğlu Boğaç Han Boyu

Bayındır han, her yıl Oğuz hanlarını bir araya toplar ve onlara ziyafet verir. Bu sefer üç farklı çadır kurdurur. Ak, kırmızı ve kara. Oğlu ve kızı olmayanlar için kara çadır yaptırır. Dirse han da oğlu ve kızı olmadığı için bu çadıra alınır ki Bayındır hanın bu hareketine alınır. Evine döner ve eşine yaşananları anlatır. O da ona bir tavsiyede bulunur. İnsanları yedirir, içirir, giydirir, borçlunun borcunun öder. Kısacası bin türlü iyiliklerde bulunur ki sonunda bir oğlu olur. Dirse han da Bayındır hanın yakın arkadaşı olur. 

Dirse hanın oğlu büyür ve bir gün Bayındır hanın çok güçlü boğası getirildiğinde onunla karşılaşır ve boğayı yener. Halk onun güçlü kuvvetli olduğunu görür ki Dede Korkut da oğlana Boğaç adını verir.

Boğaç artık han olur ve yanına kırk yiğit alır. Dirse hanın kırk adamı ise bunu kıskanır ve ikisinin arasını açmaya çalışır ki sonunda başarırlar. Dirse han kendi oğlunu avdayken okla vurur. Ama oğlu ölmez. Bu sefer bu kırk namert Dirse hanın esir eder. Boğaç da kırk yiğidi ile gelir savaşır ve babasını kurtarır.

2- Salur Kazan’ın Evinin Yağmalandığı Boyu

Salur Kazan, Oğuz beyleri ile ava çıkıyor. Evini koruması için de oğlu Uruz’u bırakıyor. Salur Kazan evinden uzaktayken bunu duyan kafir Şökli Melik de gelip Salur Kazan’ın evini yağmalar. Malları dışında eşi Borla Hatun ve kırk kadını, oğlu Uruz ile 40 yiğidi de esir alır. Kafir bununla da yetinmez, Demirkapı Derbent’teki koyun sürüsünü de ele geçirelim ki Kazan’dan öcümüz tam olsun der.

Derbent’te sürüleri güden Karacuk çoban ise onlarla savaşır, iki kardeşini kaybeder ama yine de tek bir koyunu bile vermez. Kazan ise bir rüya görür ve endişelenir. Gideyim evime bakayım der. Tabii evi, malı, mülkü ve hatunu ile oğlu esir edilmiş. Araya araya gelip Karacuk çobanı bulur.

Birlikte Şöklü Melik’e saldırmaya giderler. Bir ara Kazan tereddüt eder ve çobanı bir ağaca bağlar. Sonra Kazan bir çobana muhtaç oldu, onun yardımını istedi demesinler diye. Ancak bu ağaç da çobanı durduramaz. Kökünden söker ve yine Kazan’ın arkasından gelir. 

Bu arada Melik de boş durmaz. Kazan’ın şerefini lekelemek için Borla Hatun’u getirtip kendilerine içki dağıtmasını isterler. Ama kim olduğunu bulamazlar. Hatta oğlunu öldürürüz derler. Oğlu da eğer beni kıyma yapıp sana verseler bile iki kat ye yine de kim olduğunu bilmesinler der. Babamın namusuna leke sürülmesin der.

Öte yandan Salur Kazan ve çoban da Şöklü Melik’in olduğu yere gelirler. İlk önce ihtiyar anasının verilmesini ister ki savaş çıktığında atların altında kalıp ezilmesin. Melik bunu kabul etmez. Bu arada Kazan ile ava giden diğer Oğuz beyleri de gelirler ve savaş başlar. Sonunda Kazan ve Oğuz beyleri savaşı kazanır ve dönüp yeniden evlerini, yurtlarını yapmaya başlarlar.

3- Kam Büre Oğlu Bamsı Beyrek Boyu

Bayındır hanla toplanan Oğuz beylerinden Bay Büre Bey’in oğlu yoktu. Oğuz beyleri hep birlikte oğlu olması için dua ederler. Bay Bican Bey de kızı olması için dua ister. Eğer kızı olur ve Bay Büre’nin de oğlu olursa bu ikisi beşik kertmesi olacak.

Sonuçta böyle de olur. Çocuklar büyür ve evlenmeye hazırlanırlar. Bu arada nişanlanmaları ile sonuçlanan olaylarda Banı Çiçek, Bamsı Beyrek’i sınar. At yarıştırmada, ok atmada ve son olarak da güreşte. Üçünde de yenilince Beyrek’in ona bir yüzük vermesi ile nişanları ve evlilik hazırlıkları yapılır. 

Tam da evlilik günü kafir gelir Beyrek ve 39 yiğidini esir alır, Bayburt kalesine götürür. 16 yıl Beyrek’e ne olduğu bilinmez. Sonunda Banı Çiçek’in erkek kardeşi, Beyrek’ten haber getirene ödül vereceğini söyler. Eğer ölüm haberi olursa da kız kardeşini bu kişiye verecek.

Yalancı oğlu Yaltacuk, yalandan ölüm haberi getirir ve Banı Çiçek’le nişanları yapılır.

Bu arada Bay Büre tüccarları gönderir ve kendilerine bu haberin doğru olup olmadığını araştırmalarını sorar. Tüccarlar Bayburt’ta Beyrek’i bulurlar. Banı Çiçek’in yalancı ile evleneceğini de söylerler. Burada Beyrek’e aşık olan bir kız da onun kaçmasına yardım eder. Yurduna dönen Beyrek gelir evliliği durdurur. Sonra tüm Oğuz beyleri Bayburt’a saldırır ve buradaki birçok kafir beyini öldürür.  

4- Kazan Bey Oğlu Uruz Bey’in Tutsak Olduğu Boyu

Kazan Bey oğlunun hiç savaş yüzü görmediğinden şikayet ediyor. Çünkü hiç “baş kesmedi, kan dökmedi”. Oğlu Uruz da diyor ki sen ne zaman bana gösterdik baş kesmeyi, kan dökmeyi. Bunları oğul babadan öğrenir, baba oğuldan değil. Sonuçta Kazan da bu doğru söz karşısında yanına kendi adamlarını, Uruz ve onun kırk yiğidini alır ve ava çıkar. 

Bunu gören kafirin casusları haber veriyor ve büyük bir düşman ordusu saldırıyor. Kazan oğluna uzakta dur izle der. Uruz ilk önce izler, sonra dayanamaz ve adamları ile savaşa katılır. Kırk yiğidi ölür, atı vurulur, kendisi de esir düşer. 

Kazan ise savaştan sonra oğlum korkup kaçtı, annesine sığında diye kızar, üzülür. Evine döner. Ama Borla hatun oğlunu görmeyince Kazan’a çıkışır. Kazan da oğlunun esir olduğunu anlar ve aramaya çıkar. Sonuçta Borla hatun, ince belli kız ve oğlanlar ve Oğuz beyleri hepsi gelir ki kafirin büyük ordusu mağlup edilir. Uruz da kurtarılır.

5- Duha Koca Oğlu Deli Dumrul Boyu

Deli Dumrul bir nehir üzerinde bir köprü yapar ve gelenden geçenden para alır. Bir gün köprünün yakınında bir grubun ağladığını görür. Gelip sorar ve bir yiğidin öldüğünü söylerler. O da onun canını kim aldı diye sorar. Cevap olarak da Azrail denilir. O da kim bu Azrail diye sorar. Allah’tan onu karşısına çıkarmasını ister ki yiğidin canını kurtarsın.

“Yüce Allah’a Dumrul’un sözü hoş gelmedi. “Bak, bak! Bre, deli kavat, benim birliğimi bilmiyor, birliğime şükretmiyor! Benim ulu dergâhımda gezsin, benlik eylesin!..” dedi. Azrail’e buyruk eyledi ki, “Ya Azrail! Git, o deli kavatın gözüne görün, benzini sarart!..” dedi. “Canını hırlat, al!” dedi.”

Tabii Azrail gelir ve Dumrul’u yere serer. Dumrul artık ne yaptığını anlar ve bu sefer de canı için yalvarmaya başlar. Allah da eğer kendisi yerine başka bir can bulursa onun canını almamasını söyler. Dumrul da anne ve babasını gider. Hiçbiri tatlı canından vazgeçemez. Dumrul bu sefer de eşi ile vedalaşmaya gider. Başına neler geldiğini duyan eşi de kendi canını vermeyi kabul eder. Dumrul da Allah’a dua eder. Ya ikisinin birden canını almasını ya da ikisine birden merhamet etmesini ister. Onların canları bağışlanır ama bu sefer anne ve babasının canı alınır.

6- Kanlı Koca Oğlu Kan Turalı Boyu

Kanlı Koca, oğlu Kan Turalı evlendirmek ister. Oğlu ise yiğit gibi bir kız istediğini söyler. İç Oğuz, Taş Oğuz’u gezer ve istediği gibi bir kızı bulamaz. Bu sefer babası gider böyle yiğit bir kızı Trabzon’da bulur. Hem de tekfurun kızı. Ama kızla evlenmek isteyenlerin üç hayvanla savaşması gerekiyor: boğa, aslan ve deve. Şimdiye kadar kimse boğayı bile yenememiş. Sonuçta kelleleri kale duvarına asılıyor. 

Kan Turalı bunu yapacağını söyler ve gelir bu üç hayvanla dövüşür ve sonuçta yener. Sarı elbiseli Selcan hatunu alır ve Oğuz yurdunun sınırına gelir. Ama bu sefer tekfur kızı verdiğine pişman olur ve ordusu ile peşlerinden gelir. Selcan hatun bunu tahmin etmişti. Bundan dolayı silahlanmış ve at üstünde bekliyordu. Orduyu görünce de Kan Turalı uyandırır. Selcan hatunu böyle silahlı ve hazır görünce de gerçekten istediği eşin böyle bir eş olduğunu söyler. Sonuçta birlikte savaşıp kafirleri yenerler. Oğuz elinde de düğünleri yapılır.

7- Kazılık Koca Oğlu Yegenek Boyu’nu Anlatır

Bayındır Han, Oğuz beylerini toplamış, yiyip içiyorlar. Bunlar arasında Kazılık Koca isimli birisi sefer için izin ister. İzin verilince de Karadeniz sahilindeki Düzmürd kalesine saldırır. Kalenin çok güçlü bir tekfuru vardı. Koca’yı esir alır. 16 yıl esir kalır.

Koca esirken hamile bırakıp gittiği eşi bir oğlan çocuk doğurur. İsmi Yegenek. Oğlan 15 yaşına kadar babasının esir olduğunu bilmez. Öğrenince de Bayındır Han’dan ordu ister. O da 24 vilayetin beylerini yanına verir. Kaleye gelip savaşırlar. Kimse bu güçlü tekfuru yenemez. Sonunda gencecik Yegenek onunla savaşır ve yener. Babasını kurtarır.

8- Basat’ın Tepegöz’ü Öldürdüğü Boyu

Oğuz eli düşmandan kaçarken Aruz’un bir oğlu düşüyor ve geride kalıyor. Bir aslan onu buluyor ve besliyor. Oğuzlar geri dönünce çocuğu yeniden bulurlar. Dede Korkut adını Basat koyar. 

Bu arada bir çoban çeşme başında perilerden birini yakalıyor ve onunla çiftleşiyor. Bir yıl sonra peri ona bir şey getirir. Bunun içinde tek gözlü bir çocuk çıkar. Tepesinde bir göz var. Aruz onu alır ve evine getirir. Ama bu çocuk bir türlü doymaz. Öyle ki diğer çocukların burnunu kulağını yemeye başlar. Sonuçta kovarlar.

Peri annesi gelip Tepegöze bir yüzük verir. Bu yüzük onu koruyor. Ne kılıç kesiyor ne ok batıyor. Böylece Tepegöz Oğuz elini esir alır. Bir yere gitmeye izin vermez. Saldıranları öldürür. Çok kişiyi yer. Sonuçta Oğuz eli ona haraç vermeyi kabul eder. Her gün iki insan ile 500 koyun.

Öte yandan Basat bir savaştan döner ve olanları öğrenir. Tepegöz’ün olduğu mağaraya gelir. Tepegöz onu yakalar ama uyuduğunda Basat kendisini kurtarır ve Tepegöz’ün tek gözünü kör eder. Tepegöz onu yakalamak ve öldürmek için çok hileye başvurur ama öldüremez. Sonuçta Basat da Tepegöz’ü kendi kılıcıyla öldürür. Oğuz eli de kurtulur.

9- Begil Oğlu Emren’in Boyu

Bayındır Han, Oğuz beylerini topar. Gürcistan’dan gelen haracın bu sefer çok az olduğundan yakınır. Sadece bir at, bir kılıç ve bir de çomak. Bunları Begil’e verirler. O da ailesini alır ve Oğuz sınırına yerleşir. Bir kafir geçerse öldürür. 

Bir gün ava çıkarken attan düşer ve ayağını kırar. Düşman bunu duyar ve ordu ile gelir. Begil’in oğlu Emren de babasının atına biner, kılıcını alır ve elbiselerini giyer. Böyle düşmanın karşısına çıkar. Düşman ilk önce Begil’dir kaçalım der. Sonra genç birisi olduğunu anlar. Emren de düşmanla dövüşür. Ama tam da gücü tükenecekken Allah’a yalvarır ve o da ona güç verir ki sonunda düşmanı yener.

10- Uşun Koca Oğlu Segrek Boyu

Uşun kocanın büyük oğlunun adı Egrek. Beylerin ve Salur Kazan’ın meclisinde oturan bir yiğit. Bir gün sefere çıkar ama boş bulunduğu bir anda esir edilir.

Küçük kardeşi Segrek ise büyüyünce esirlikte bir ağabeyi olduğunu öğrenir. Gidip kurtarmak ister. Anne ve babası izin vermez. Gitmesin diye de evlendirirler. Ama o ağabeyimi kurtarmadan gerdeğe girmem der ve gider. 

Gelir Egrek’in esir olduğu kale yakınındaki kafirin sürülerini ele geçirdi, çobanlarını öldürdü. Kafir de onu yakalasın diye 60 kişi gönderir. Öldüreni öldürür, gerisini yeniden kaleye sürer. Bu sefer 100 kişi gelir. Bunlara da aynısı olur. Tekfur bu sefer daha fazla asker göndermek ister ama askerler korkularından gitmezler. 

Son çare olarak esirleri Egrek’i onun üstüne gönderirler. Eğer başlarına bela olan bu kişiyi yakalarsa özgür bırakacaklar. Tabii Egrek ve Segrek bir süre konuşurlar ve kardeş olduklarını öğrenirler. Kafiri öldürür, sürülerini önlerini katıp Oğuz’a dönerler.

11- Salur Kazan’ın Tutsak Olup Oğlu Uruz’un Onu Tutsaklıktan Çıkardığı Boyu

Salur Kazan beyleri ile ava çıktığında uyur ve esir düşer. Toma’nın kalesinde zindana atılır. Yıllar geçer ve oğlu Uruz büyür ve babasını kurtarmaya gelir. Yanında da Oğuz beyleri.

Tekfur da Oğuzları yenmek için karşısına ordusunun başında Kazan’ı çıkarır. Eğer gelen orduyu yenerse özgürlüğünü verecekler. Kazan ise gelenleri tanır ama kendisinin kim olduğunu söylemez. Sırayla Oğuz beyleri ile cenk yapar ve onları yenerek geri gönderir ve beyiniz gelsin der.

Son olarak Uruz gelir ve babasını yaralar. O zaman Kazan kim olduğunu söyler. Hepsi Kazan’ın elini öper ve birlikte kafiri yener, kalesini alır, kilisesini yıkar ve yerine cami inşa ederler. 

12- İç Oğuz’a Dış Oğuz’un Başkaldırıp Beyrek’in Öldüğü Boyu

Kazan Han, Oğuz beylerine gelenek üzerine evini yağmalatıyor. Bir sefer Taş Oğuz beyleri olmazlar. Bundan dolayı Kazan’a düşman olurlar. Başlarında da Kazan’ın dayısı Aruz var. Aruz, Beyrek’i çağırıyor. Sözde Kazanla aralarını bulsun diye. Ama gelince Kazan’a karşı yemin etmesini ister. Beyrek yapmayınca da onu vurur. Beyrek ölüm döşeğinde evine varır ve Kazan kısasımı alsın der. 

Kazan da ordusu ile Daş Oğuz’a gider ve Aruz başkanlığındaki beyler ile dövüşür. Aruz ile çarpışarak onu yener ve öldürtür. Sonuçta Beyrek’in intikamını alır ve Taş Oğuz beyleri de ona yeniden bağlanır, af dilerler. Kazan da kabul eder.

SON


26 Nisan 2021

Kitap incelemesi: Kitab-ı Dede Korkut

Kitap incelemesi: Kitab-ı Dede Korkut


Kitab-ı Dede Korkut, bir Türk destanı. Bu açıdan Türk hikayeciliğinin de temellerini oluşturuyor diyebiliriz. Bunun dışında tarihimize, gelenek ve göreneklerimize de ışık tutan çok yönlü bir kitap. Kitabın bir başka ismi de Oğuzname’dir. Çünkü Oğuzların destanıdır. 

Kitab-ı Dede Korkut hakkında

Kitab-ı Dede Korkut 19. yüzyıla kadar unutulmuş bir hazineydi. Almanya’da Dresden kütüphanesinde el yazması bulunana kadar. Daha sonra Vatikan’da bir nüsha daha bulundu. Birkaç yıl önce de Kazakistan’da ek 13. boyun olduğu bir nüsha daha bulunduğu bildiriliyor. 

Bize kadar ulaşan Kitab-ı Dede Korkut, bir Mukaddime (Giriş) ve 12 boydan (destan, hikâye) oluşuyor. Dresden nüshası böyleyken, Vatikan nüshasında sadece 6 boy var. Eğer Kazakistan’da bulunan doğrulanırsa 13. boy da bulunmuş olacak. Ancak yapılan araştırmalar, bu destanın çok daha uzun olduğunu gösteriyor. 

Bu destanın kim tarafından, ne zaman yazıldığı ile ilgili kesin bilgiler yok. Ancak sözlü kültürün bir ürünü olarak ağızdan ağıza anlatıldığı ve 14. ya da 15. yüzyılda yazıya dökülmüş olduğu tahmin ediliyor. Ayrıca destanda anlatılan olayların da en eskisinin 7. yüzyılda, çoğunun da 10 ve 11. yüzyıllarda yaşanmış olduğu tahmin ediliyor.

Dede Korkut kitabında anlatılan olaylar, Azerbaycan, Doğu Anadolu ve Gürcistan’da geçiyor. Ayrıca tarihte Akkoyunluların zamanı ile Oğuzlar’ın Trabzon Rumları ve Gürcülerle savaşlarını anlatıyor. 

Kitap incelemesi: Kitab-ı Dede Korkut


Kitap önerisi: Kurban Said – Ali ve Nino

Kitabı Dede Korkut’ta geçen yer adları

Kitab-ı Dede Korkut’ta bir dizi yer adı dikkat çekiyor. En başta İç ve Taş Oğuz elleri var. Bunların sınırının birinde Demirkapı Derbent, birinde Gürcistan ve diğerinde ise Rum elleri var. Bazı destanlarda Trabzon, Bayburt kaleleri ve tekfurlarının adı geçiyor. Buralar, Oğuzların savaştığı ve “kafir” olarak adlandırılan yerler. 

Diğer taraftan bugünkü Azerbaycan olan yerlerin Oğuzların mesken olduğu yerler olarak geçtiği görülüyor. Bir hikâyede ise Gence ve Berde’ye yerleşen bir Oğuz beyinden bahsediliyor ki bu iki isim şu an Azerbaycan’ın batısındaki iller. 

Dede Korkut kimdir?

Kitab-ı Dede Korkut’un girişinde Dede Korkut’un Hz. Muhammed (sav) dönemine yakın Bayat boyunda yaşamış biri olduğu bilgisi yer alıyor. Ancak muhtemelen Dede Korkut bir süre sonra bir kişiden çok bu destanları anlatan, zaman zaman yeni destanlar da ekleyerek büyüten ozanlar için kullanılan bir ad haline gelmiştir. 

Sonuç olarak bazen Dede Korkut, bazen Dedem Korkut, bazen de Korkut Ata denilen bu kişi Oğuzların sevip saydığı, zaman zaman öğütlerine başvurduğu, bilge bir ozandı. Bazı destanlarda Oğuz beyleri ona başvurarak bazı işleri halletmesini isterler. Tüm hikâyelerin sonunda ise Dede Korkut gelerek söz söyler, hayır duada bulunur.

Kitap incelemesi: Kitab-ı Dede Korkut


Kitap incelemesi: Nizami Gencevi - Sırlar Hazinesi (Epik şiir)

Kitab-ı Dede Korkut’un konusu

Kitab-ı Dede Korkut’taki boylar (hikâyeler), genel olarak Oğuz elinin yiğitlerinin, beylerinin, hanlarının hikâyesini anlatıyor. Zaman zaman Oğuzlar çevre illere savaşa gider, zaman zaman da düşmanlar Oğuz’a saldırır. Bu düşmanlar arasında en çok Gürcüler ve Rum diyarının tekfurlarının ismi geçiyor. 

Bunun dışında Oğuz içinde de bazı olayları görüyoruz. Bir babanın oğlu ile arasının açılması, Oğuz içindeki iç çekişmeler, bazen de bazı kişilerin ihaneti ve sair. En dikkat çeken öykülerden biri de Tepegöz ile ilgilidir ki burada Basat, bu güçlü yaratıkla savaşır.

Bütün açılardan Dede Korkut Oğuzların yaşadığı bazı olayları, yiğitliklerini, yaşamlarını anlatıyor. Hem bir edebi kitap yani destan hem de bazı tarihi bilgileri de sunan değerli bir eser.

Dede Korkut olayları bazen şiir ile bazen de düz yazı ile anlatıyor. Bir olay anlatılan yerlerde düz yazı kullanılırken, daha çok duyguları ifade edilen yerlerde şiir ile anlatım vardır. 

Daha fazlası: Kitab-ı Dede Korkut kitap özeti

Destanların önemli karakterleri

Dede Korkut kitabında 12 boy yani destan var. Bu destanlarda zaman zaman aynı karakterleri görebiliyoruz. Bunlar Oğuz elinin ileri gelenleridir.

Bayındır Han: Oğuz hanı olan Bayındır Han ile ilgili bir hikâye yok ama birçok boyun girişinde onun ismi var. Oğuzlar da zaman zaman ona başvurur, yardım ister, ordu talep eder.

Salur Kazan: Kazan bey, beylerbeyi Kazan ve Kazan Han isimleri ile de anılıyor. Bayındır Han’ın damadıdır. Borla Hatun ile evlenmiştir.

Uruz: Kazan Han’ın oğlu. Bir boyda Şökli Melik’e esir düşer. Başka bir boyda ise esir düşen babası Salur Kazan’ın kurtarır.

Bamsı Beyrek: Okuru en çok etkileyen boylardan biri de Bamsı Beyrek ile ilgilidir. Esir düşesi, sevdiğinden uzun yıllar uzakta kalması bu karakterinin kaderinde var.

Kitap incelemesi: Kitab-ı Dede Korkut


Destanın İslami yönü

Destanda sık sık İslami anlatımlar da dikkat çekiyor. En başta Dede Korkut’un Allah’ı anması dikkat çekiyor. Bunun dışında her destan sonunda Allah ve Peygambere övgüler, hayır dualar var. 

Ayrıca Oğuz beyleri de sık sık Allah’ı anar, her şeye kadir Allah’tan yardım ister. Savaş öncesi ise yıkanmaları, alınlarını secdeye koyup iki rekat namaz kılmalarını görüyoruz. 

Destanda kadınlar ve savaşmaları

Oğuzname olarak da adlandırılan bu kitap, Oğuz elinde, Oğuzların toplumunda kadının konumu ile ilgili bilgiler de yer alıyor. Oğuz kadınının gerektiğinde ata bindiği, savaşa gittiğini, ok attığını anlatıyor. Mesela, Dirse Han Oğlu Boğaç Han Boyu’nda oğlu avdan eve dönmeyince annesi Dirse Han’dan hesap sorar ve yanına ordu alarak savaşa gidebileceğini, kafirlerle dövüşeceğini ve gerekirse de öleceğini söyler.

Yine Bamsı Beyrek boyunda Beyrek’in nişanlısı Banıçiçek onu at yarışı, ok atma ve güreş yapma ile sınar. Burada Banıçiçek erkek kıyafetinde güreş yapar ki Beyrek’in onu zar zor yenebildiğini okuyoruz.

Buna ilave olarak Uruz’un esir düştüğü boyda Oğuzlar onu kurtarmak için savaşa giderler ki bu savaşa Bayındır Han’ın kızı, Kazan Han’ın eşi Borla Hatun da kırk ince belli kız ile birlikte katılır. 

Kitap önerisi: Bahtiyar Vahapzade - Özümüzü Kesen Kılıç (Göktürkler)

Odysseia ile Dede Korkut arasındaki benzerlikler

Eski Yunan destanı Odysseia ile Dede Korkut hikâyeleri arasında bazı benzerlikler dikkat çekiyor. En başta Tepegöz ile ilgili hikâyenin her iki destanda önemli bir yeri var. Tepegöz, her iki destanda da kahramanları mağarasında hapseder. Yine her iki destanda da kahramanlar tarafından kör edilir Tepegöz.

Bunun dışında Bamsı Beyrek’in esir düşmesi, nişanlısı ile başka birisinin evlenmek istemesi de Odysseus’un yurdundan uzakta bir tanrıça tarafından alıkonulması, karısı ile başkalarının evlenmek istemelerine benziyor. 

Ayrıntılar için bakınız: Homeros – Odysseia

Dede Korkut’un film uyarlaması

Kitab-ı Dede Korkut üzerine bir film uyarlaması var mı diye soruyorsanız size bir filmi tavsiye edebilirim. 1975 yapımı olan “Dədə Qorqud” (1975) filmi, destandaki birkaç boyu bir araya getirerek beyaz perdeye taşımıştı. 

Filmde Kazan Han, oğlu Uruz, Bamsı Beyrek gibi karakterler öne çıkıyor. Dövüş sahneleri, savaş ve diğer özellikleri ile yapıldığı döneme göre çok iyi bir eser ortaya çıkmış. Merak edenler için filmden bir sahne. Ayrıca Youtube’da filmin tamamını da bulabilirsiniz.


Özgün ve sadeleştirilmiş metin

Son olarak Kitab-ı Dede Korkut’u (Kitabi-Dədə Qorqud) Azerbaycan dilinde yapılan baskısında okudum. Bu baskının güzel yönü, hem özgün metne hem de günümüz Azerbaycan Türkçesine uyarlanmış, sadeleştirilmiş metninin verilmesidir. Ayrıca kitabın sonunda bir de yaklaşık 60 sayfalık bir sözlük var ki kitapta geçen bazı sözcüklerin daha iyi anlaşılmasına yardımcı oluyor.

Kitap incelemesi: Kitab-ı Dede Korkut


Kitabi-Dədə Qorqud (Kitab-ı Dede Korkut)

Sadeleştirme: F. Zeynalov ve S. Əlizadə

Öndər Nəşriyyat

Bakü

2004

375 sayfa.

Dede Korkut temalı resimler: Mikayıl Abdullayev


19 Nisan 2021

Homeros – Odysseia (Kitap özeti)

Homeros – Odysseia (Kitap özeti)


Homeros’un Odysseia’sı bir Eski Yunan destanı. Destan 24 bölümden oluşuyor. Bu yazıda Odysseia’nın bölümlerinin kısa özeti yer alıyor. 

Kitap incelemesi: Homeros – Odysseia

Homeros – Odysseia – Kitap özeti

Birinci Bölüm: Sesleniş - Tanrılar Toplantısı - Athene'nin Öğütleri - Şölen

Zeus ile tanrılar Odysseus’un evine dönmesine karar verirler ve Athene’ye bu konuda görev düşer. Odysseus, Troya savaşı dönüşünde bir adada bir tanrıça tarafından alıkonulmuş. 

Sonra Odysseus’un evine gidiyoruz. Odysseus, Troya’daki savaştan dönmeyince karısı Penelopeia ile evlenmek isteyen birçok talipli gelmişti. Penelopeia da hiçbirine ne evet ne de hayır diyor. Sonuçta bu adamlar bütün gün Odysseus’un evinde yiyip içip oturuyor. Tanrı Athene, insan kılığına girerek buraya gelir ve Odysseus’un oğlu Telemakhos’a öğütler verir. En başta da bir gemi ile babasını aramaya çıkmasını söylüyor.

İkinci Bölüm: İthakelilerin Toplantısı - Telemakhos'un Yola Çıkışı

Telemakhos, Akhaları (Yunanlılar) toplar ve Athene’nin öğüdüne uyarak babasını aramak ya da onunla ilgili bir haber duymak için denize açılacağını, kendisine gemi ve yol arkadaşları verilmesini ister. İsteği kabul edilmez. Bunun yerine talipliler annesinin kendilerini aldattığını, yıllardır gündüzleri dokuduğu bezi geceleri söktüğünü öğrendiklerini söylerler. Ama yine de Athene, Telemakhos’a yardım eder, bir gemi ve yol arkadaşları bularak denize açılır. 

Üçüncü Bölüm: Pylos'ta

Pallas Athene ve Telemakhos gemi ile Pylos’a gelirler. Telemakhos burada Nestor’a babasına ne olduğunu sorar. Troya’da ya da ondan sonra Odysseus’a neler olduğunu öğrenmek ister. Nestor da Troya’dan ayrıldıktan sonra neler yaşandığını anlatır. Agamemnon onlara kalmalarını söylerken bir kısmı ayrılır ve evlerine döner. Odysseus da ilk önce dönenler arasında olsa da sonra geri döner. Ondan sonra da Nestor’un ne olduğu ile ilgili bir bilgisi yok.

Daha sonra Telemakhos’un sorusu üzerine Nestor, Aigisthos’un Agamemnon'un karısını ve krallığını nasıl ele geçirdiğini anlatıyor. Agamemnon'un kardeşi ve kral olan Menelaos ise bu sıralarda denizde ve ganimet topluyor. Bu hikâyenin sonu ile şöyle anlatılıyor:

“Bu ara Aigisthos yıkımlar kuruyordu evinde ona.

Öldürdü sılasına kavuşan Atreusoğlu'nu,

aldı tekmil halkı boyunduruk altına.

Hüküm sürdü bol altınlı Mykene'de tam yedi yıl.

Tanrısal Orestes başının belası oldu sekizinci yılda,

döndü Atina'dan, öldürdü babasını öldüreni,

kendisini ünlü bir babadan eden adamı.

Uğursuz anasını, korkak Aigisthos'u gömdü,

ölü şöleni verdi tekmil Argoslulara.

Gür sesli Menelaos da çıkageldi o gün,

gemileri malla doluydu tıkabasa.” (s. 78)

Nestor, bunları anlattıktan sonra Telemakhos’un yanındaki ihtiyarın Athene olduğunu anlar ve sonraki gün ona kurban keser. Ardından Telemakhos’a at, araba ve bir oğlunu verir ve gideceği yola gönderir. Babasına ne olduğunu Menelaos’a soracak bu sefer.

Dördüncü Bölüm: Lakedaimon'da

Telemakhos ve Nestor’un oğlu bu sefer Lakedaimon'a varırlar. Menelaos iki düğün yapıyor. Biri oğlu biri de kızı için. Kızını Akhilleus'un oğluna veriyor. Telemakhos bu sefer Menelaos’a babası ile ilgili bir şey bilip bilmediğini sorar. O da Mısır yakınlarında bir adada başına gelenleri anlatır ve orada bir tanrıdan Odysseus’un (Laertes’in oğlu) bir adada alıkonulduğunu öğrendiğini söyler. 

Tabii Menelaos bir de Mısır yakınında adada yaşadıklarını ve Agamemnon’un başına gelenlerden de bahsediyor. Troya’dan evine dönen Agamemnon tuzağa düşürülür ve öldürülür. Ona tuzak kuran Aigisthos da onun malını mülkünü ele geçirir. Ta ki o da öldürülene kadar.

Bu arada İthake’de talipler Telemakhos’un gittiğini öğrenirler. Antinoos, Eupeithes'in oğlu da Telemakhos’a dönüşünde tuzak kurmaya gider. 

Beşinci Bölüm: Kalypso'nun Mağarası - Odysseus'un Salı

Odysseus, bir adada Kalypso (bir Nymphe) tarafından alıkonulmuş. Zeus, Hermeias’ı Odysseus’u kurtarması için gönderir. O da adaya gelerek Kalypso ile konuşur. Zeus’tan korkan Kalypso, Odysseus’u serbest bırakma kararı alır. Hatta adadan ayrılacak salı yapmasına da yardım eder. Odysseus adadan ayrılır ama ona kızgın olan Poseidon bunu görür ve üzerine fırtınalar salar. Ama tanrıların da yardımı ile Odysseus sonunda Phaiakların ilinde karaya çıkar. 

Altıncı Bölüm: Odysseus'un Phaiak İline Gelişi

Ogygie Adası'ndan ayrılarak Phaiakların ilinde karaya çıkan Odysseus burada bir çalının altına kıvrılarak uyur. Phaiakların kralı Alkinoos'un kızı Nausikaa da onun uyuduğu nehir kenarına çamaşır yıkamaya gelir. Bu işte de Athene’nin parmağı var. Odysseus’u bulur ve şehre getirir.

Yedinci Bölüm: Odysseus Alkinoos'un Sarayında

Odysseus, Alkinoos'un sarayına gelir ve karısı Arete’nin ayaklarına kapanarak yardım ister. Phaiaklar da ona evine dönmede yardım etme sözü verirler. Odysseus da bu arada başından geçenleri anlatır onlara. 

Sekizinci Bölüm: Odysseus'un Onuruna Şenlik

Phaiaklar, daha adını bile bilmedikleri ama görünümünden etkilendikleri misafirleri Odysseus için bir şenlik düzenlerler. Bu arada oyunlar oynanır, yarışlar yapılır. Odysseus da katılır. Aynı zamanda Demodokos isimli ozan da burada iki destan anlatır. Aphrodite ile Ares’in birlikte olmaları ve topal Hephaistos'un da onları yatakta yakalayarak tanrıları evine toplaması ile ilgili. İkinci olarak ise Troya’da atın yapılması, askerlerin bu atın içine girerek şehri ele geçirmesi ile ilgili. En sonunda Odysseus’a kim olduğu ve neden ozan Troya’yı anlattığında ağladığı sorulur. 

Dokuzuncu Bölüm: Odysseus Anlatır - Kikonlar Lotosyiyenler – Tepegözler

Odysseus da anlatmaya başlar. İlk önce adını söyler sonra da Troya’dan sonra başına gelenleri. Troya’dan birkaç gemi ile yola çıkmışlar. İlk önce gemilerle Kikonlar’ın şehri İsmasor'a gelir. Şehre saldırıyor ve yağmalıyorlar. Sonra kaçıp gitmelerini önerir Odysseus ama diğerleri dinlemez. Bu sefer Kikonlar saldırır ve burada bir kısmını öldürülür. 

Buradan kaçan Akhalar bu sefer Lotosyiyenlerin toprağına gelirler. Lotosyiyenler sadece lotos yemişi yer. Odysseus’un bazı arkadaşları da bunu yedikten sonra buradan ayrılmak istemezler. Bu tatlı meyvenin böyle bir etkisi var. Gitmek istemeyenleri gemide zincire vurup buradan da ayrılırlar. Sonra gelirler Tepegözlerin iline. 

Odysseus diğerlerinden ayrılarak Tepegözlerin adasına çıkar kendi gemisi ve arkadaşları ile. Burada Poseidon’un oğlu olan Polyphemos isimli Tepegözün mağarasına gelirler. Tepegöze konuk olmak için gelirler ama bu dev onları tek tek yemeye başlar. Odysseus da Tepegözü kör ederek mağarasından kurtulmanın yolunu bulur. Birkaç arkadaşı da kurtulur. Sonra yine diğer gemilerle denize açılırlar.

Onuncu Bölüm: Aiolos - Laistrygonlar – Kirke

Bu sefer Odysseus ve arkadaşları gemileriyle Aiolos Adası'na gelirler. Burada Hippotesoğlu Aiolos ailesi ile yaşıyor. Rüzgarlara gücü yeten birisi ve bir tuluma rüzgar dolduruyor ve Odysseus’un gemisine koyuyor ki evlerine çabuk varsınlar. Ama arkadaşları bu tulumda altın ve gümüş olduğunu düşünür ve tamah ederler. Sonuçta tulum açılınca ortalık farklı rüzgarlarla dolar ki yeniden Aiolos Adası'na getirir onları rüzgarlar. Bu sefer Hippotesoğlu Aiolos onlara kızar ve kovar. 

Bu sefer kürek çekerek Laistrygonlar’ın adasına gelirler. Buranın kralı da Laistrygon Antiphates. Bunlar dev gibi insanlar. Daha adaya adım atar atmaz Laistrygonlar birkaçını yakalar ve yer. Diğerlerine de saldırır, gemilerini batırır ve gerisini de yemek için şişe geçirirler. Odysseus ise gemisini daha uzakta demirlediği için hemen kaçıp kurtulur.

Bu sefer tek gemi kalırlar (sadece 40 kişiler artık) ve korkunç tanrıça Kirke’nin olduğu adaya gelirler. Kirke ilk önce Odysseun’un arkadaşlarının bir kısmını köşkünde tuzağa düşürerek domuza çevirir. Odysseus, başka bir tanrının da yol göstermesi ile onları kurtarır ve yeniden insana dönüşürler. Bu sefer bir yıl Kirke’nin evinde kalırlar. Gitmek istediklerinde ise Kirke onlara Hades'in ve korkunç Persephone'nin ülkesine gitmeleri ve burada Thebailı Teiresias'ın ruhuna danışmaları gerektiğini söyler. Bu şekilde eve dönüş yolunu öğrenebilecekler. Yani yeni istikamet ölüler ülkesi.

On Birinci Bölüm: Ölüler Ülkesinde

Ölüler ülkesine gelir ve Kirke’nin dediği gibi kurbanlar keser. Thebailı Teiresias'ın ruhu gelir ve nasıl eve döneceğini söyler Odysseus’a. Burada anasının da ruhunu görür ve onunla konuşur. Daha sonra burada gördüğü diğer ruhların kimler olduğunu uzun uzun anlatır. Burada Phaiaklar’a anlattıklarına bir ara veriyor. Ancak sonra Troya’da savaşanlardan kimleri ölüler dünyasında gördüğü sorulur ki o da onları anlatmaya başlar. Agamemnon ve Akhilleus da var bunların arasında. Agamemnon, karısının nasıl onu tuzağa düşürerek öldürttüğünden yakınır. Akhilleus ise oğluna ne olduğunu öğrenmek ister. Ardından Odysseus ölüler ülkesinden ayrılır.

On İkinci Bölüm: Seirenler - Skylla - Kharybdis - Güneş'in Sığırları

Odysseus ve arkadaşları yeniden Aiaie Adası'na, Kirke’nin konağı olan adaya geri dönerler. Kirke de onlara bundan sonra nasıl bir yol izlemeleri gerektiğini söyler. Çünkü önlerinde Seirenler, Skylla, Kharybdis gibi canavarlar var. Bir de Güneş’in adasındaki inekler ve koyunlara dokunmamalarını öğütler onlara. Yoksa evlerine dönemezler.

Odysseus ve arkadaşları, Seirenler, Skylla ve Kharybdis’in tehlikesini bu öğütleri dinleyerek atlatırlar. Ancak denize açılmaları için gerekli rüzgar çıkmayınca Güneş’in adasında bir ay kalınca buradaki inekleri kesip yerler. Tam da Odysseus’un adanın içine gittiği bir zamanda. Onun öğütlerini dinlemezler. Güneş de Zeus’tan onları cezalandırmalarını ister. Sonuçta Odysseus dışında hepsi fırtınada helak olur. Odysseus da Tanrıça Kalypso’nun oturduğu Ogygie Adası’na gelir ki bu tanrıça onu kocası yapmak ister ve uzun süre alıkoyar. 

On Üçüncü Bölüm: Odysseus'un Phaiaklar İlinden Ayrılması - İthake'ye Varışı

Odysseus, serüvenlerini anlatmayı bitirir. Phaiaklar da ona armağanlar verir. Kral Alkinoos bir gemi ile onu İthake’ye gönderir. Odysseus sonunda İthake’ye varır. Yanında da Phaiakların verdiği armağanlar. 

Bu arada Poseidon da Phaiaklara kızar. Odysseus’a yardım ettikleri için. Odysseus’u götüren gemiyi dönüşte taşa çevirir. Adayı da dağla örtmeyi düşünüyor.

Bu arada Athene yeniden Odysseus’un karşısına çıkar. Bu sefer kim olduğunu söyler. Evinde karısına talip olanlara ne yapacaklarını konuşurlar. Athene ilk önce Odysseus’u bir ihtiyara çevirir sonra da oğlu Telemakhos'u çağırmaya gider. Telemakhos hala Lakedaimon'da Menelaos'un yanında.

On Dördüncü Bölüm: Odysseus'un Eumaios'la Konuşması

Odysseus, adası İthake’de ihtiyar bir adam kılığında domuz çobanı Eumaios’un ağılına gelir. Aslında güttüğü domuzlar Odysseus’undur. Burada sohbet ederken kim olduğu sorulunca Odysseus da başka birisiymiş gibi yeni bir macera uydurur. Troya savaşına katılması, Mısır’a gitmesi, Libya’da esir edilmesi ve sonuçta da İthake’ye gelip çıkması ile ilgili. 

On Beşinci Bölüm: Telemakhos'un Eumaios'un Kulübesine Gelişi

Bu arada Pallas Athene, Lakedaimon'a geliyor ve Telemakhos’a artık eve dönme vakti olduğunu söyler. Menelaos da ona armağanlar verir. Telemakhos, Nestor’un oğlu Peisistratos ile yola çıkar ve geride bıraktığı gemisi ve arkadaşlarının yanına gelir. Athene ayrıca İthake yakınında bir adada taliplilerin bir pusu kurarak onu öldürmek istediğini de haber verir. 

İthake’de ise Odysseus domuz çobanı Eumaios'un kulübesinde kalıyor. Eumaios ona kim olduğunu anlatır. Babası başka bir adada kralmış. Fenikyeliler onu çocukken kaçırmış sonra da Odysseus’un babası Laertes’e satmışlar.

Bunlar olurken Telemakhos da İthake’ye varır ve Athene’nin söylediği gibi çobanın kulübesine yollanır. 

On Altıncı Bölüm: Telemakhos'un Babasını Tanıması

Telemakhos, çobanın kulübesine gelir ve ihtiyar bir dilenci kılığındaki Odysseus ile konuşur. Ardından çoban Eumaios'u evine gönderir ki annesine geldiğini haber versin. Bu arada Athene de Odysseus’u yeniden kendi görünümüne dönüştürür ve Telemakhos da babasını tanır. Oturup taliplere ne yapacaklarını planlamaya başlarlar. 

Bu arada Telemakhos’a denizde pusu kuran taliplilerden bir kısmı da adaya geri döner. Ayrıca Telemakhos’un adaya geri döndüğü de duyurulur. Bu sefer talipler Telemakhos’u nasıl öldüreceklerinin planını kurmaya başlarlar. 

On Yedinci Bölüm: Telemakhos'un Kente Dönüşü

Telemakhos şehre dönüyor ve sonra da evine. Annesine nereye gittiğini kimlerle konuştuğunu anlatır. Bu arada Odysseus da dilenci kılığında kendi konağına gelir. Talipliler yemek yiyorlar. Odysseus da onların arasına karışır ve dilenmeye başlar. Bazıları ona kızar, vurur, bazıları da yediklerinden yani Odysseus’un malından ona sadaka verirler. Talipler arasında Antinoos kötülüğü ile öne çıkıyor. Penelopeia bu dilenci ile konuşmak ister ama o kabul etmez. 

On Sekizinci Bölüm: Odysseus'la İros'un Güreşi

Ardından konağa ismi İros olan bu şehrin dilencisi gelir. İhtiyar kılığındaki Odysseus’un burada dilenmesini istemez ve onu dövmekle korkutur. Talipliler ise bu iki dilencinin kavgasını izleyerek eğlenmek isterler. Sonunda Odysseus kısa sürede adamın payını verir. Yine de talipliler Odysseus ile dalga geçmeye başlarlar. O da bu talipleri nasıl öldürebileceğini düşünüyor ve planlar yapıyor. 

On Dokuzuncu Bölüm: Odysseus'la Penelopeia’nın Görüşmesi - Ayak Yıkama Sahnesi

Odysseus şimdi de Telemakhos’a bütün silahları götürüp bir yere kilitlemesini söyler. Talipler sorarlarsa da ocaklardan sislenmesinler, paslanmasınlar diye böyle yapıyorum dersin diye de tembihler. Ayrıca kavga eder birbirinizi öldürebilirsiniz diye de onları kaldırdım da demesini söyler. 

Sonra Penelopeia gelir ve ihtiyar dilenci kılığındaki Odysseus ile konuşur. O da yine kim olduğu ve Troya’da Odysseus’u gördüğü ile ilgili bir hikâye daha uydurur. Penelopeia söylediklerinin doğruluğunu kontrol etmek için Odysseus’un ne giydiğini ve arkadaşlarının kim olduğunu sorar. İhtiyar doğru söyleyince de Penelopeia inanır ve hizmetçilerine onu yıkamalarını söyler. İhtiyar hizmetçi kadın Eurykleia ayaklarını yıkarken de ayağındaki yaradan Odysseus olduğunu anlar. Ama onun isteği ile kimseye söylemez. 

Bu arada Penelopeia da yarın bir yarışma düzenleyeceğini ve kim yenerse onun karısı olacağını söyler. Yarışma da Odysseus’un yayını gererek, onun gibi bir oku dizili 12 baltadan geçirmek. 

Yirminci Bölüm: Tanrıdan İşmarlar

Talipler yine güle oynaya vakit geçiriyor. Telemakhos'a takılıp, konuklarını alaya alıyorlardı. İkarios'un kızı Penelopeia da olanları izliyor ve görüyor. Taliplerin sonu ise yaklaşıyor. 

Yirmi Birinci Bölüm: Odysseus'un Oku

Penelopeia, hazine odasına giderek Odysseus’un yayını, okları ve baltaları getirir. Taliplerden kim bu yayı kurar ve oku baltaların ucundaki halkaların hepsinden geçirebilirse onunla evleneceğini söyler. Tabii hiçbiri oku kuramaz. Bu arada Odysseus da domuz çobanı ve başka bir hizmetçisine daha kendisini tanıtır ve kapıları kapatmasını söyler. Sonra da itirazlara rağmen yayı kurar ve oku denilen şekilde atar. Telemakhos da artık silahlarını çıkarır ve dövüşe hazırlanır. 

Yirmi İkinci Bölüm: Taliplerin Öldürülmesi

Odysseus da ok saçmaya başlar taliplilerin üzerine. İlk önce Antinoos’u vurur. Talipler ilk önce yanlışlıkla vurduğunu zannederler bu dilenci ihtiyarın Antinoos’u. Sonra Odysseus kim olduğunu söyler. Hepsi korkuya kapılır. Oklar bitince de kargılarla onları öldürmeye başlar. Oğlu da ona yardım ediyor. Bir de iki çoban hizmetçisi. Odysseus’un keçi çobanı Melanthios da hazine odasından taliplere silah verir. Yine de sonuçta hepsi ölür. Sadece ozan Phemios ve haberci Medon’un canını bağışlar.  

Sonra hizmetçi kadınlardan taliplerle yatanları çağırtır. Odysseus, oğlu ve iki çoban cesetleri evden çıkarırken, bu kadınlar da yerleri temizlemeye yardım ederler. Sonra onların da cezası ölüm olur. Ardında da keçi çobanı Melanthios’a acı dolu bir ölüm verirler. 

Getirdiler Melanthios'u da dışarı avluya ön kapıdan,

kestiler insafsız tunçla kulaklarını ve burnunu, 

sonra erkekliğini koparıp attılar köpeklere çiğ çiğ,

sonra kestiler ellerini ve ayaklarını öfke içinde.

Sonra da kendi ellerini ayaklarını yıkayıp

vardılar Odysseus'un yanına ve işleri bitti. (s. 364)

Yirmi Üçüncü Bölüm: Odysseus'la Penelopei’nın Kavuşması

Ardından dadı Eurykleia’yı gönderirler Penelopeia’yı çağırmaya. Penelopeia ilk önce inanmak istemez. Bu arada Odysseus ve oğlu Telemakhos bu kadar adamı öldürdükten sonra ne yapacaklarını düşünürler. Penelopeia da artık onun Odysseus olduğundan emin olunca uyumaya giderler. Odysseus da karısına başından geçenleri bir bir anlatır. Sabah olduğunda ise Odysseus, Telemakhos, Sığırtmac ve Domuz Çobanı ile silahlarını alır evden çıkarlar. 

Yirmi Dördüncü Bölüm: Ölüler Ülkesi – Son

Son bölümde Odysseia ilk önce ölüler ülkesine götürüyor okuru. Burada Akhilleus, Agamemnon ve Troya’da ölenleri görüyoruz. İlk önce Akhilleus Agamemnon’na nasıl oldu da kral olmasına rağmen böyle tuzağa düşüp öldüğünü sorar. Sonra Agamemnon da Akhilleus öldükten sonra ona nasıl tören yaptıklarını anlatır. 

Bu arada Odysseus’un öldürdüğü taliplerin ruhları varır ölüler ülkesine. Onlar arasında Menelaos'un oğlu Amphimedon da var. O da nasıl olup Odysseus’un karısına talip olduklarını ve sonra da öldürüldüklerini anlatır. 

Diğer yandan Odysseus da babası Laertes'in bahçesine gelir. Döndüğünü söyler ve yemeğe otururlar. 

Şehirde ise taliplilerin öldüğü haberi yayılır. Bunların akrabaları Odysseus’dan öç almak ister. Bir kısmını Odysseus’un canlarını bağışladığı ozan ve haberci vazgeçirir. Çünkü oğulları taşkınlık ederken hiçbir şey dememişlerdi. 

Öte yandan Zeus ve Athene de bu konuyu konuşur ve onlar arasında barış yapmayı planlarlar. Sonuçta böyle de olur.

SON